لغت نامه



یا سیخ پودکشی این اصطلاح در خراسان رایج است به آن شیشک نیز گویند.

به رنگ شوید و ساقه های آن که سبز پررنگ است.

باز کردن و بیرون آوردن گره های بافته شده پس بافته شده ازپشت فرش. انجام این کار که معمولا به منظور رفع نقص غلط بافی فرش انجام می گیرد نیاز به تخصص و تجربه دارد زیرا چنانچه در این مورد بی دقتی انجام شود استحکام گره های اطراف لطمه می بیند و فرش قوام و یکپارچگی خود را از دست می دهد.

صورت ظاهری هر موجود قابل روئیت. به عبارت دیگر اولین احساس انسان از مشاهده ی دیدنی ها. شکل در فرش نقشمایه ای بدیع و به هر صورت دارای معنی و مفهوم و ارزش خاص است. اشکال نقشمایه ای به دو گونه متمایز می توان تقسیم نمود : الف- شکل هندسی، نقشمایه ای در فرش ب- شکل غیر هندسی نقشمایه ای در فرش.

شکل غیر هندسی مانند صورت اشیاء، نبات، لکه ها خود قسمت مهمی از طرح و نقش و رنگ این دست باف را می سازد. ارتباط دهی این شکل ها در بازشناخت طبیعت و نظر طراح بسیار با اهمیت است . برگ درختان، ساقه، گیاهان، سنگها،حجم ها از جمله این نقشمایه ها می باشد.

معمولا شکل فرش چهار گوش و مستطیلی است اما استثنا فرشهایی نیز به سفارش علاقه مندان بافته می گردد که شکل عادی ندارد. فرشهای دایره ای (گرد) یا لوزی یا چهارگوش یا بیضی یا دست بافهایی که تناسب طول و عرض در آنها رعلیت نمی گردد در زمره اینگونه فرشها است.

شکل ها و فرم ها هر یک مفهوم و ارزشی خاص خود دارند. این اشکال در مجاورت هم مفاهیم تکاملی و سوای آنچه در حال تجرد داشته اند القا می کنند، همانگونه که رنگها چنین اند و در بحث مربوط به آن اشاره گردید.در یک اثر تصویری مانند فرش یا تابلو نقاشی، شکل معنی خود را می دهد و رنگ مفهوم خود را می رساند اگرچه یکدیگر را در بیان مفاهیم تقویت و کمک می کنند و اثر را گیراو دلچسپ می سازند. اشکال اصلی و منظم مثل مثلث یا دایره هر کدام مفاهیم خاص خود را دارند وآنگاه که با یکدیگر ترکیب شده شکل کامل تری می سازندمفاهیم وسیع تری می یابند. نقش پردازی های هنرمندان عصر صفوی بر روی فرش ایران و تداوم و پایداری و پویایی آن طی قرون و اعصار بعدی گویای این حقیقت افتخارآفرین است که هنر با مردم این دیار به جهان هستی می آید، رشد می کند، پرتو می افکاند و سر انجام برجای می ماند!

شکل های هندسی ابعاد و سطوح مشخص دارد و دارای انواع گوناگون می باشد و این انواع در سه گروه متمایز از یکدیگر به شرح زیر تقسیم می گردد. 1- خط 2- سطح 3- حجم.

نوعی شکوفه به صورت نقشمایه است که معمولا چهار برگی ساده یا تزیین یافته در فرش می آید و نقش می بندد.

یا (گوشه پیچ، نواردوزی) کناره های دو طرف طولی فرش که به منظور حفاظت از بخش اصلی این دستباف دوخته می شود. شیرازه در بین روستایان و عشایر از موی بز بافته می شود. و درمیان شهری ها با توجه به جنس و قطر و لای نخ چله و رجشمار فرش بافته می شود. اصطلاح شیرازه در حصیر نیز به همین معنی است. در برخی مراکز فرش بافی اولین دوخت ریشه و چله ها را به زیر دار ( شیرازه ) گویند. در گلپایگان به قسمت ابتدایی ریه ی فرش در ابتدای فرش شیرازه می گویند.

شیرازه فرش ممکن است در سه موقع بافته شود: الف- هم زمان با کار بافتن فرش: بدین گونه که پس از خاتمه یافتن هر ردیف گره زنی و پودگذاری سر پود قالی به تعدادی چله کناره فرش از زیر و رو پیچیده محکم می گردد. ب- پس از اتمام بافت و روی دار: به این شرح که پس از پایان گرفتن کار بافتن فرش دو جانب آن را از بالا به پایین به گونه ردیف الف- شیرازه دوزی می نمایند . ب- از پیش فراهم شده : شیرازه فرش با پیچیدن پشم و نخ هم رنگ لبه یا لوار آن به دور نخی ضخیم به شکل لوله به دور آن آماده می گردد تا پس از اتمام کاربافتن فرش با نخ ویژه به لبه ی آن بافته شود.این نوع شیرازه در هنگام رفوی فرش آسیب دیده نیز انجام می گردد.

رنگ شکری متمایل به خاکستری ، اصطلاحی است برای رنگ پشم گوسفندهای نژاد (شال) که در نواحی تاکستان، شریف آباد و طارم علیا پرورش می یابد.

رنگ سفید مایل به زرد رنگ شیر مایل به زرد( شیرلبنیات)

یا (دندانه شیرین). یکی از روش های دندانه دادن پشم هم زمان با رنگ رزی است در این روش میزان اسید به کار رفته کم است و برای خنثی سازی مقداری از مواد قلیایی حاصل از واکنش احیاء کروم به کار می رود. در این روش از احیا کننده استفاده نمی شود و فرض می گردد که احیا کننده خود پشم است.

یا (شوشک)

اصطلاحی است رایج در استان باختران و آن رشته نخ نازکی است که پس از (تونه پود) روی آن قرار می گیرد کشیده نمی شود و به صورت آزاد روی گره ها قرار می گردد و با دفه های سبک که دارای دندانه های باز تری است و (شیله کوب ) نام دارد به طور ملایم روی گره ها جای می گیرد.

علمی است که به ترکیب، ساختار و خواص مواد و تغییراتی که پیدا می کنند می پردازد. به عبارتی ترکیب و خواص شیمیایی یک ماده را شیمی آن گویند. امروز شیمی علمی وسیع و دامنه دار گردیده و دارای رشته های گوناگون است که از جمله اند: 1- شیمی عمومی. 2- شیمی معدنی. 3- شیمی آلی . 4- شیمی فیزیک. 5- شیمی صنعتی. 6- شیمی تجزیه. 7- شیمی دارو. 8- شیمی رنگ.

بررسی مواد رنگین و رنگ کننده ها و حلالهای رنگ را اصطلاحا شیمی رنگ نامند. اینک شیمی رنگ رشته تخصصی و شاخه ای از دانش شیمی است. شیمی رنگ شامل کلیه خواص شیمیایی رنگ از قبیل ( امولیسیون) و انحلال و پلیمریزه و واکنش های شیمیایی و برخورد و تماس با اسیدها- بازها- نمک ها- شناساگرها- معرف شیمیایی حلال و دیگر موارد است که با توجه به تحولات فیزیکی و شیمیایی و ساختمانی ملکولی رنگدانه ها از جهات مختلف بررسی میگردند و به عبارات دیگر شیمی رنگ به معنی و مفهوم رنگ نمی پردازد بلکه ساختمان ملکولی رنگها و رنگدانه ها را مورد بررسی قرار می دهد.

یکی از تمیز کننده های فرش و مواد اولیه آن در انواع شستشو صابون است صابون ها از ترکیب روغن جامد یا سود در اثر حرارت فراهم می گردد. این تمییز کننده ها دارای انواع است و اختلاف عمده این گونه ها به جهت نوع چربی و قلیایی و مواد اضافی مصرف شده در آنها می باشد. صابون از لحاظ سختی به 4 گروه تقسیم می گردند: الف- صابون های سخت یا صابون سدیم که در خانه ها برای شستن لباس و دست استفاده می شود. ب- صابون نرم یا صابون پتاسیم که بر اثر مشکل بودن حمل و نقل و برخی خدمات دیگر قیمت آن بالا است. پ- صابونی طبی مانند صابون های میکروب کش اسید فنیک، قطران سوبلیمه و غیره. ت- صابون های کاغذی که از طریق تزریق مواد لازم به کاغذ فراهم شده و خشک می شود. برای تهیه انواع صابون چربی ها را با سود سوزآور می پزند و سپس نمک به آن می افزایند، صابون چون در آب نمک حل نمی گردد رو می ایستد، آن را جدا کرده کاملا می شویند و مجددا حرارت داده و به صورت قالب یا سایر انواع در می آورند.

ماده تمییز کنندهایی است که از مواد آلی یا مشتقات نفت فراهم می شود ندارد و در آبهای سنگین نیز به خوبی حل می شود.

پاک کننده هایی است که از مواد آلی یا مشتقات فراهم می شود این صابون ها بیشتر در صنایع مصرف دارد.

دارای سهم، کسیکه در یک مجموعه دارای یک یا چند سهم است.

صدور کالاها و خدمات به غیر از نفت از ایران. صادرات غیر نفتی ایران معمولا شامل دو گونه کالا است: اول- صنایع دستی که محصول دسترنج گروه های مختلف جامعه می باشد و حجم آن نشانه تلاش افراد جهت پویایی بخشیدن و نگاهداشت هنرهای سنتی و ملی و دینی و مذهبی از یک سو و علاقه مندی سرمایه گذاران به شرکت در امر تولیدات محلی قوام بخش پایه های اقتصاد اجتماع از سوی دیگر است. دوم- محصولات دامی کشاورزی از قبیل پشم و کرک و پنبه و خشکبار مانند پسته، گردو،کشمش و... . معمولا در آمارها ارقام صادرات غیر نفتی جدای از کل صادرات مورد بررسی قرار می گیرد تا با دقت دید بیشتری به توان نسبت به تجزیه و تحلیل افزایش یا کاهش صادرات بدون در نظر گرفتن نفت اقدام نمود.

فرش ایران اعم از قالی و قالیچه و گلیم و پلاس و زیلو از دیر باز به عنوان محصولی هنری و صنعتی دستی مردم این سرزمین وسیله بازرگانان یا جهانگردان و افراد به سایر کشورها صادر یا برده می شده است و علاقه مندان جهانی به این صنعت دستی ارجمند، ایران را به فرش می شناخته اند. آمار های موجود از صادرات فرش جهانی موید این حقیقت است که : تا سال 1970 میلادی فرش ایران اغلب بازارهای مهم جهان را در انحصار خود داشته و طی سالیان متمادی حدود نیمی از مقدار و ارزش صادرات جهانی این کالا را به خود اختصاص داده است. رقم صادرات فرش در دهه گذشته از نظر مقدار 85 درصد کاهش داشته است . بدون شک اگر بخشی از این کاهش معلول اوضاع بین المللی بوده بخش مهم دیگر متاثر از نابسامانی های موجود در کار فراهم سازی این دستباف در مراکز تولید و سطح کشور ماست. این کاهش موجب گردید تا رقیبان جهانی فرش ایران با آنکه تولید آنها از لحاظ کیفیت در سطح پایین تری قرار داشته به میدان رقابت آیند و بازار های مهم دنیا را به خود اختصاص دهند. بازگرداندن موقعیت فرش ایران به جایگاه ممتاز قبلی خود باید با سرعت و برنامه ریزی دقیق صورت پذیرد.

فرش در چرخه صادرات به عنوان کالایی تجاری دارد و بدون شک تابع قوانین و مقرارت مربوط به تجارت و بازار است. وضعیت بازار اعم از داخلی یا خارجی جهانی خود بر عرضه و فروش کالا تاثیر می گذارند و فرش هرچند به وضعی و فروش کالا تاثیر می گذراند و فرش هرچند به وضعی مطلوب فراهم شده باشد نمی تواند از تاثیرات بازار ها مصون بماند.صادرات فرش همچون سایر کالاها مستلزم انجام اقداماتی است که مربوط می شود به: الف- آماده سازی کالا .ب- احراز شرایط لازم به شخص صادر کننده و صدور کالا . پ- اخذ مجوزهای صدور از مراجع ذی صلاح و بانک ها. ث- بسته بندی کالا و ارسال آن برای مشتری یا فرد دیگر.

فروش یا عرضه کالا یا خدمات اهالی یک مملکت در کشورهای دیگر. 1- صادرات ممکن است در ازاء موارد زیر صورت پذیرد نقد یا ارز و طلا و غیره. 2 - دریافت کالا به میزان تمام یا قسمتی از آن از طریق معاملات یا پایاپای. 3- در یافت خدمات متقابل. 4 - تسویه بدهی ها. 5- کمک های بلا عوض. 6- تعمییر و تکمیل. 7- شرکت در نمایشگاه ها. صادرات به صورت های زیر انجام می پذیرد. الف- صادرات قطعی. ب- صادرات موقت. پ- صادرات مجدد. صادرات از نظر وضعیت ظاهری بر دو گونه است : الف: صادرات قابل روئیت و مرئی. ب- صادرات نامرئی و غیر قابل لمس.( مانند خدمات از جمله بیمه ، بانکداری، حمل و نقل و سود سهام پرداخت و ...) بازرگانی بین المللی در تمام مراحل مستلزم ایجاد مقدماتی است.

یا (رنگرز)

نوعی صدف دریایی که به کار تهیه رنگ قرمز می رود. این رنگ یکی از مهمترین رنگهای قدیمی از نظر ثبات و شفافیت است.

یا (انگم) عصاره نبات که به حالت مایع غلیظ و چسپناک یا جامد در آمده است. این عصاره ممکن است در آب متورم یا حل شود. صمغ دارای انواع است و از درختان مختلف از جمله (صنوبر) به دست می آید. مورد مصرف این ماده در ساختن نشاسته، رنگرزی و تکمیل است.

یا (سرازین)

صمغی که به مقدار کم در الیاف پنبه وجود دارد و الیاف را در مقابل آب و رطوبت مقاوم می سازد.

صمغی است که از درخت ارژن به دست می آید آنرا (صمغ سنگال) نیز نامند و از گیاهی به نام آسیا گرفته می شود. این صمغ که بسیار چسپنده است از برخی گونه های درخت اقاقیا نیز ترشح می شود. قرمز رنگ است و نوع مرغوب آن به خوبی در آب حل می شود.

گرفتن صمغ و سرازین از الیاف ابریشم این کار از طریق جوشاندن ابریشم در آب مخلوط با کمی مواد پاک کننده مانند صابون انجام می گیرد.

نوعی صمغ ساختگی است که از مشتقات قابل حل سلولز به دست می آید.

مجموعه عملیات و اقداماتی که وسیله افراد مختلف و به صورت های گوناگون انجام می شود و منجر به فراهم سازی قالی می گردد صنعت قالی بافی است. در صنعت قالی بافی ایران هنرمندان و پیشه ورانی به صورت مستقیم و جانبی با عناوین و شیوه های جداگانه ای از جمله موارد زیر اشتغال دارند. الف- طراح و نقشه کش و تکثیر کننده نقشه. ب- رنگ ساز و رنگرز.پ- دام دار و پشم چین و پشم شو. ت- کشاورز پنبه کار، باغدار. ج- فروشندگان، بازرگانان و تجار مواد اولیه فرش. چ- ریسنده و تابنده نخ. ح - دارکش،چله کش، بافنده. خ- پیله وران،کسبه، بازرگانان، صادر کنندگان و عوامل آنها. صنایع عموما و صنعت قالی بافی و امور جانبی آن خصوصا در ایران از زمان های بسیار دور رواج داشته و دست صنعتگران هنرمند این دیار در طول تاریخ دیرپای آن منصوعات گران بهایی را به جهانیان عرضه نمودند . در طول زمان همواره فرشبافی در ایران صنعتی روستایی و عشایری بوده و در تقویت بنیه مالی ایشان و اقتصاد کشور تاثیر بسزایی داشته است.

سرخابی کمرنگ است که از خانواده قرمز می باشد نوعی رنگ صورتی سیر از اختلاط زاج سفید، قرهقورت، روناس و قرمزدانه به دست می آید و رنگهای سیر و روشن آن با تغییر درصد این مواد حاصل می گردد. از قرمزدانه نیز برای تهیه این رنگ استفاده می شود.

یا (گلیم باف قالی) اصطلاحی است رایج در کرمان و اصفهان.

نوعی گلیم باف است که در پایین و بالای قالی برای حفاظت گره ها فراهم می گردد. تفاوت گلیم باف معمولی و صوف باف آن است که شیارهای گلیم باف پیوسته به موازات چله های فرش است و حال آنکه شیارهای صوف باف افقی و به موازات پود قالی بافته می شود.

یا (صوف بافی)

صاف کردن روی فرش از زواید نخ های گره و پود و تنظیم ارتفاع گوشت آن. این کار که از (امور تکمیلی فرش و بسیار مهم) به شمار می رود ممکن است توام با بافت و پس از هر یک تا سه ردیف بافتن فرش انجام پذیرد، یا بعد از اتمام کار بافت و پایین آوردن آن از دار . چنانچه فرش توام با بافت به مرور صیقلی گردد بافنده به نحو روشن تری همواره نتیجه کار را مشاهده و عیوب احتمالی را قبل از آنکه کار مشکل شود بر طرف خواهد کرد.

طول پرز در بالای سطح فرش یا (اندازه طول ساق گره و ارتفاع آن).ضخامت فرش خود گویای بسیاری از ویژگی ها از جمله بافتگاه آن است. ضخامت فرش خود گویای بسیاری از ویژگی ها از جمله بافتگاه آن است. ضخامت فرش خود گویای بسیاری از ویژگی های از جمله بافتگاه آن است. ضخامت هرچه کم تر باشد فرش ظریف تر و معمولا ریز بافت تر است و نقش و نگاری و رنگ آمیزی آن طبیعی تر جلوه می کند. اندازه ضخامت فرش را می توان از طریق،تعیین طول ساق گره مشخص ساخت.

با (آفات فرش) در دو زمان می توان مبارزه کرد. 1- قبل از شروع بافتن فرش و از طریق ضد بید نمودن مواد اولیه که به دو صورت انجام می گیرد: 1- توام با رنگهای طبیعی شامل روناس ، پوست انار، اسپرک، پوست گردو، هلیله ی زرد، قرمزدانه، برگ مو. برای ضد بید کردن الیاف پشم با رنگهای طبیعی مواد ضد بید را به حمام رنگ می افزایند. 2- توام با رنگهای غیر طبیعی و شیمیایی مثل رنگهای نیلی و هلندون. نحوه عمل در هر دو مورد فوق چنین است که پس از رنگرزی و شستشوی کامل پشم یا خامه با افزودن محلول ضدبید و تغییر درجه حرارت آب حمام مواد اولیه را طبق روشی که در کتب تخصصی مذکور است ضد بید می نامند. ب- پس از بافته شدن فرش و از طریق شستشوی آن: چنانچه مواد اولیه فرش ضد بید نشده باشد، می توان آن را پس از بافته شدن نیز ضد بید نمود.برای این کار فرش را با مواد ضد بید می شورند و این کار را هر چند سال یک بار تکرار می کنند.

موادی است که به منظور ضد بید نمودن فرش به کار می رود.ضد بیدها دو دسته است:الف- موادی که محیط را برای حشرات غیر قابل تحمل می سازند و آفات به محض استشمام بوی آن فراری شده و از خوردن الیاف یا جای گرفتن و تخم ریزی در لابلای آن منصرف می شود.ب- ضد بید هایی که بید یا سوسک پس از خوردن آنها می میرد و از بین می رود. این دارو ها باید تحت نظر کارشناسان و بروشور ها استفاده شود.

موادی که به حمام رنگ افزوده می گردد تا کف زیاد تر از حد در حمام به وجود نیامد.

کفالت نامه و تعهد نامه، از نظر اقتصادی تعهدی کتبی است که به منظور مقید نمودن طرف معامله بر پایداری او در انجام قول و قرار داد از طرف دیگر اخذ می نمایند، تا چنانچه به تعهدات خود عمل ننمود جرائمی را متحمل گردد.با توجه به نوسانات قیمت ها در سطح جهان و علل دیگر معمولا در بازرگانی خارجی اخذ ضمانت نامه بیشتر متداول می باشد.ضمانت نامه معمولا به دو منظور گرفته می شود. الف- ضمانت نامه ثبت قیمت ها. ب- ضمانت نامه حسن انجام کار. اینگونه ضمانت دو نوع است. الف- مشروط باشد یعنی مفاد آن بر طبق شرایطی استثنایی فیمابین تنظیم گردد. ب- غیر مشروط باشد یعنی در قرارداد شرط استثنایی وجود نداشته عادی تنظیم شده باشد.

طبیعت با همه صداقت و زیبایی اش به صورت ها و در فصل های گوناگون همواره الهام بخش هنرمندان بوده است و طبیعی است در آن جا که پرندگان و سایر موجودات جهان با مشاهده گل های زیبای بهاری که سرخوش از شبنم صبحگاهی و لطافت هوای آن بر کنار جویباران نغمه پویایی حیات یعنی عشق و عاشقی سر می دهند و به قول سعدی شاعر شیرین سخن «...فراش باد صبا...فرش زمردین بگستراند و دایه ابر بهاری را فرموده تا بر بنات نبات سایه در فکند...» انسان آن هم با طبع لطیف و ژرف نگری هنرمندانه و نازکی خیال این همه زیبایی را که خالق بخشنده و مهربان در اختیار او نهاده و به اطرافش پراکنده است به دیده دل بنگرد و در اثار خویش از آن ها بهره گیرد. آسمان آبی و خورشید و ماه و ستارگان، کوه و دشت و صحرا، سبزه و گل و گیاه، صورت زیبای انسان و سایر موجودات، رنگ ها، اجسام، اشکال هر یک به گونه ای مجرد یا تلفیق یافته دست مایه های هنرمند در خلق اثر هنری اند. دستمایه فراهم سازندگان فرش این اثر ارجمند هنری، طبیعت است. طبیعتی که در اطراف ایشان است و به گونه های مختلف جلوه گری می کند.

طرح کننده.آن که طرح می ریزد و نتیجه کار خویش را بر کاغذ(نقشه) می کشد. طراح فرش کلیه ی عملیاتی را که به منظور بافت یک قطعه فرش باید انجام گیرد، پیش بینی می کند و نتیجه ی کار خود را به صورت کتبی(نقشه) یا شفاهی برای انجام در اختیار بافنده قرار می دهد.

طرح ریزی. در فرش بافی مجموعه ی عملیاتی است که به منظور پیش بینی بافت یک فرش صورت می گیرد. این عملیات عبارتند از: تعیین نقش، رنگ آمیزی، اندازه، چگونگی و کیفیت بافت متن و حاشیه، نوع مواد اولیه و سایر مشخصات فرش. مهم ترین عامل در طراحی فرش های مرغوب شهری، تهیه ی نقشه ی آن است. نقش های شکسته و هندسی که اغلب از طریق فرش بافان روستایی و عشایری بافته می شود به جهت ساده و تکراری بودن و تبحر بافندگان و استمرار کار ایشان، نیاز به طراحی قبلی نقشه ندارد. بافندگان نقشه ی دلخواه را با توجه به تجربه ای که اندوخته اند، می بافند. این طرح ها که در طول قرن ها تقریبا از نظر اصول، دست تخورده باقی مانده؛ هر یک به تمامی بافندگان تعلق دارد و بازتاب زیبایی شناسی عمومی است. امروزه هنر طراحی فرش با توسعه ی صنعت قالیبافی دامنه ای گسترده یافته و حرفه ای مستقل در جنب صنعت فرش بافی گردیده و هنرمندان طراح با ابتکارات خویش طرح های بسیار جالب می آفرینند و بعضا بر اجرای صحیح آن نظارت می نمایند. طراحی در ایران سابقه ی طولانی دارد. این هنر در طول تاریخ خود نشیب و فراز بسیار دیده است.قالیبافی و طراحی آن چون سایر صنایع ظریفه مثل خطاطی، معماری، کاشی کاری، نقاشی و تذهیب در عصر صفویه به اوج کمال خود رسیده و هنرمندان در این دوره با آرامش خاطر به خلق آثار ارجمندی پرداخته اند که در دوره های بعدی تا به امروز همواره سرمشق هنرمندان بوده است.

تکرار گل های مربع چشم گاوی در سراسر متن و بعضا حاشیه ی فرش اساس این طرح است که با خطوط شکسته هندسی همچون سایر طرح های عشایری بافته می گردد. این طرح بیش تر در بین ایلیات و عشایر ترکمن با نقشه های گوناگون رایج است.

یا طرح «ملانصرالدینی». در این طرح شکل و شمایل انسان به طور مجرد یا سوار بر حیوانات و با حالت های گوناگون از قبیل حضور در مجالس بزم و رزم یا در حال عبور و غیره ظاهر می گردد.