لغت نامه



نوعی حاشیه در فرش است که در متن به صورت (مداخل) پیش رفته و خطوط جدا کننده حاشیه از متن را ندارد. پهنای این حاشیه زیاد است و معمولا با طرح های زیبایی از شاخ پیچ ها . سبیر ان نگاره های اسلیمی ظریف بسیار هنرمندانه از متن جدا می شود. این گونه حاشیه را (حاشیه درباری) نیز می گویند.

عدم تقارن حاشیه ی باریک در دو طرف حاشیه ی پهن فرش.

یا (حاشیه ی پهن)

تقارن حاشیه ی باریک در اطراف حاشیه ی پهن.

خطوطی حاشیه مانند که به موازات حاشیه یک ضلع فرش یا اضلاع بیشتری در داخل زمینه بافته شود به نحوی که این خطوط در صورت تعدد با یکدیگر پیوستگی نداشته باشند.

یا ( حاشیه ی باریک)

فضای است که جسم اشغال می کند یا شکل معینی است که به مواد داده می شود. شکل اشیا و نشان دادن حجم آنها در فرش اگرچه نقشمایه ای رایج است اما به صورت موضوع اصلی نقش و طرح معمولا مورد استفاده قرار نمی گیرد.حجم ممکن است اشکال مختلف هندسی یا غیر هندسی باشد.

بافتن نوعی فرشینه دارای حجم. معمولا فرش ها به صورت مسطح بافته می شود اما می توان فرش های را یافت که به صورت کوزه و سفالینه ها یا سایر اشکال بافته شده اند کهدارای حجم هستند. اینگونه فرشینه ها با ظرافت و کاردانی خاص و استفاده از دارهای متعدد وروشهای هنرمندانه بافته می شود.

یا (بوریا) فرشی است از نی یا برگ درخت خرما یا سایر الیاف گیاهی بافته می شود و به عنوان زیر انداز، سایه بان، سبد و ظروف مورد استفاده قرار می گیرد.حفاری های باستان شناسی نشان می دهد که بهره وری از حصیر در بین النهرین از هزاره 5 یا 4 قبل از میلاد متداول بوده است. سنگ واره ای از یک حصیر متعلق به 5500سال پیش اخیرا در نواحی کرمان پیدا شده و سیرجان در نزدیکی محل مذکور در سراسرقرون وسطا به جهت حصیر هایش شهرت داشته است.در زمانهای گذشته حصیر را تزیین می کرده اند از جمله نوارهای از پارچه یا نخ با نقش و نگارهای جالب بر روی آن میدوخته اند و این دست باف خشن را نرم و لطیف می ساخته اند. بافت زیر انداز های از نی به ویژه در مناطق خاور میانه به مرور توسعه یافته و نوشته اند تا قرون اول قبل از میلاد این دست باف در غرب آسیا تحول بسیار یافته است.

کسی که حرفه اش بافتن حصیر باشد.

حصیر بافی یکی از قدیمی ترین صنایع دستی جهان است.انسان قبل از اینکه توانای بافت فرش های دیگر را داشته باشد از حصیر به عنوان کف پوش استفاده کرده.حصیر بافی را عامه مردم با توجه به اینکه جزو حرفه ای برخی از اولیا بوده است و در مساجد و اماکن عمومی استفاده داشته است از پیشه های روحانیون می دانسته اند. در ایران نیز بوریا بافی یکی از صنایع معروف بوده است و تا چندی پیش کف منازل،مساجد و مدارس را با آن می پوشیدند یا بدنه ی (کپر) سایه بان ها را با آن می ساختند. امروزه صنعت بوریا بافی در ایران رواج دارد. این صنعت به ویژه در نقاطی که دسترسی به نی یا گیاهان الیاف دار دیگر از قبیل خرما، نی، ترکه،ساقه ی گندم دارند مانند مازندران، گیلان،سیستان و بلوچستانو هرمزگان توسعه یافته است.طرز بافت حصیر با توجه به مواد اولیه انواع گوناگون دارد.

ابزار کار حصیر بافی به شرح زیر است: الف- داس برای قطع ساقه گیاه از جمله نی. ب- کارد یا چاقوی معمولی جهت برش نی. پ- درفش تخت جهت جا به جا کردن نوارهای باریک به هنگام بافت. ت- قیچی معمولی حلبی سازی برای بریدن اضافه های نوارهای رنگی. ث- سوزن برای بافتن قسمت های مختلف حصیرو نوارها به یکدیگر. ج- سوهان جهت صاف کردن لبه های حصیر.

برگ درخت خرما که آن را( پیش) نامند یکی از مواد اولیه خوب برای درست کردن حصیر است. طرح حصیرهای درست شده با برگ خرما بسیار زیاد است که این طرح ها در دو هنگام درست می شود. الف- هنگام بافتن : این گونه طرح ها به همراه بافت حصیر وبا تغییر وضع قرار گرفتن الیاف هم انجام می گیرد و طرح های معروف آن جناغی، مستطیل، مثلث و راه راه است. ب- پس از بافتن: به وسیله ی نخ های طبیعی یا مصنوعی رنگی در اطراف یا متن یا به هنگام اتصال دو قطعه حصیر با همدیگر. این طرح ها مانند سایر طرح های حصیر است.

لیق نوعی الیاف نباتی است. طرز بافتن حصیر با لیق اینگونه است که تعدادی کمتر از 10 برگه لیق را به هم تابیده و به صورت دو تار از رو دو تار از زیر و نواری می بافند و سپس این نوارها را با طناب نازک و سوزن به هم می دوزند.

حصیر را با انواع نی به شرح زیر می بافند. الف- نی باتلاقی که از مناطق زیر به دست می آید: 1- خوزستان در کناره های رود کارون، دز. 2- کردستان در اطراف دریاچه یزریوار در غرب شهر مریوان. 3- گیلان و مازندران در اطراف مرداب انزلی و سایر نقاط. 4- فارس در اطراف رودخانه ها. 5- سیستان و بلوچستان در حومه ی شهر زابل و اطراف دریاچه ی هامون. ب- نی باغی: که دراغلب نقاط در اطراف باغ ها کاشته می شود. پ- نی خیزران: یا (بامبو، نی هندی) نی مغز داری است که تا 20 متر ارتفاع پیدا می کند. برای بافت حصیر با نی نی را با ( نی کوبه) می کوبند و الیاف آن را ماندد تار و پود قالی روی از روی هم رد می کنند و آن را منظم و محکم می کنند.

حصیردر انواع نقشها و مواد اولیه به شرح زیر بافته می شود: یکم از لحاظ نقش: 1- نقش عمودی افقی یا بعلاوه 2- نقش افقی راسته 3- نقش ضربدری 4- نقش هفت و هشت یا جناغی دوم از لحاظ مواد اولیه که به انواع زیر بافته می شود: الف- حصیر بافی با ترکه و شاخه ی درختان. ب- حصیر بافی با برگ درخت خرما. پ- بافت حصیر با ساقه ی گندم بیشتر در آذربایجان ،زنجان، گرگان و مازندران رایج است. ت- حصیر بافی با ساقه ی گیاه ( موسن) که در روستا های شهر مراغه انجام می شود. ث- حصیر بافی با لیق ج- حصیر بافی با نی که دارای انواع است.

زمین زیر حصیر هر چند یکبار باید تمیز شود.زیرا گرد و خاک از میان منافذ آن عبور می کند، هیچگاه نباید حصیر در آب خیسانده شود و برای شستشوی آن می توان از پارچه آغشته به آب و یک یا دو قاشق آمونیاک استفاده کرد.

شیرازه گیری به منظورحفاظت از اطراف حصیر و جلوگیری از هم پاشیدگی آن انجام می گیرد. شیرازه حصیر همان به پشت برگرداندن الیاف است و گاهی آن را به پارچه ای مانند کرباس می دوزند تا خود کاملامحفوظ بماند.

با ترکه علاوه بر حصیر زیر انداز انواع ظرف های حصیری نیز می سازند. برای بافتن حصیر با ترکه ازترکه های مختلف گیاهان ازجمله شاخه های نو رسیده درخت بید یا انار که نازک و پردوام و انعطاف پذیر است استفاده می شود. برای نقش دادن به این حصیرها از ترکه های با رنگ های مختلف تیره و روشن استفاده می کنند.

قالی و سایر زیر اندازها ظریف و آسیب پذیر اند و همواره مورد هجوم آفات هستند.به منظور جلوگیری از این صدمات اقداماتی لازم است صورت پذیرد که خلاصه ی آن به شرح زیر است: الف- از طریق مواد اولیه: مبارزه با آفات و آسیب های فرش از طریق مواد اولیه آن ساده است و ارزان تمام می شود و نیازبه تخصص چندانی ندارد و به دو گونه ی زیر انجام می گیرد: 1- انتخاب مواد اولیه سالم و مراقبت در حفظ سلامت این مواد درهنگام حمل و نقل،انبار نمودن، شستشو، رنگرزی،رسیندگی الیاف ونخ. 2-ضد بید نمودن فرش و مواد اولیه ی آن. ب- از طریق حفاظت از فرش بافته شده. برای حفاظت از فرش در حین استفاده باید این نکات را در نظر گرفت. 1- حدالمقدور از تا و لوله کردن این محصول خوداری گرد، چنانچه لوله کردن فرش برای مدت طولانی انجام گیرد باید بین آن گرد تنباکو یا قرص نفتالین قرار گیرد. بدیهی است در این حالت نیز نیاز به وارسی و هوا دهی وجود دارد. 2- فرش از رطوبت، گرما و تاریکی دور بماند. 3- از تابش مستقیم نور آفتاب به آن جلوگیری شود. 4- روی زمینه یآهکی و گچی قرار نگیرد، زیرا آهک به ویژه بر فرش ابریشمی و رنگ آن تاثیر نامناسب دارد. 5- در جاهایی که بخار اسید و قلیایی گاز سلفورد وجود دارد نگهداری نشود. 6- فرش ها به ویژه ابریشمی مدت طولانی به دبوار آویزان نگرددو یا زیر پا نیافتد. 7- پس از مدتی فرش سرو ته گردد تا از جوانب آن مثل هم استفاده شود. 8- فرش بر روی فرش پهن نشود زیرا سایش بیش از حد ایجاد می شود. 9- اجسام سنگین برای مدت طولانی روی فرش قرار نگیرد زیرا آن را پوسانده و سوراخ می کند. 10- حدالمقدور شسته نشود و در شست و شو از مواد اسیدی و قلیای و مواد شوینده ی معمولی استفاده نشود. 11- فرش همواره تمیز نگهداری شود. 12- لکه های فرش باید بدون درنگ تمیز شود. 13- در صورت پارگی یا پوسیدگی باید فورا فرش را به روفوگر داد تا ترمیمش کند و از وارد شدن آسیب به نقاط دیگر فرش جلوگیری کند. 14- در بسته بندی و حمل و نقل فرش دقت لازم انجام گیرد. ضمنا باید توجه داشت که: 1- محافظت از فرش از لحظه ی اول شروع شود.2- بهتر است زیر فرش را با کف پوشهای دیگر مانند موکت برم و لطیف کرد.3- اندازه ی فرش همواره انازه یا کوچک تر از محل استفاده فرش باشد تا از تا خوردگی جلو گیری شود.4- همواره فرش را باید جارو کرد و از جارو های مکنده استفاده کرد تا به پرزهای آن آسیب وارد نشود.

کسی است که به اسم خود ولی به سرمایه ی دیگری معاملاتی کرده و در مقابل حق العملی دریافت می کند. در صورت سود یا زیان صاحب معامله حق العمل کار دست مزد خود را می گیرد. معمولا به صورت درصدی دستمزد می گیرد.

انجام خرید و فروش یا هر نوع عمل تجارتی است که با اخذ( دستمزد) به حساب دیگری( صاحب سرمایه ) انجام می شود.

وجهی است که (بیمه گزار) در مقابل تعهد جبران خسارت به بیمه گر می پردازد. حق بیمه را می توان بسته به مورد یکجا یا اقساط پرداخت کرد.

وجوهی که است که طبق قانون امور گمرکی و به میزان مندرج در جدول تعرفه گمرکی به واردات تعلق می گیرد.حقوق گمرکی از واردات قطعی دریافت می گردد و برخی اقلام واردات قطعی نیز طبق قانون ممکن است در مواردی از پرداخت حقوق گمرکی معاف شود این معافیت ها بسته به سیاست کشور ها و ترجیحات کالای می توان: الف- مربوط به نوع کالا باشد. ب: در ارتباط با موسسه یا شخصی باشد که کالا متعلق به اوست. طبق قانون امور گمرکی ارزش کالای وارد شده به گمرک در همه موارد عبارت است از(سیف) کالا که از روی (سیاهه ی تجاری، فاکتور) و سایر اسناد تسلیمی صاحب کالا تعیین می شود مگر اینکه در اسناد تسلیمه بهای (فوب) یا (سی اند اف) نوشته شده باشد. در این مورد گمرک کرایه حمل و حق بیمه را به آن اضافه می کن و بر حسب مبلغ به دست آمده حقوق گمرکی را دریافت می کند.

پنبه زن کسی که با (کمان حلاجی) یا با سایر وسایل از جمله (ترکه) یا با دست پنبه یا پشم را می زند و الیاف آن را از هم جدا می کند.

یا (کمان زدن ،واچیدن،پنبه زدن). و جدا کردن الیاف پنبه از پنبه دانه یا جدا نمودن اعم از پشم و الیاف پنبه از یکدیگر است. حلاجی با هدف های زیر انجام می گیرد: 1- الیاف پنبه با پشم نفوذ پذیری بیشتری یابد. 2- خاصیت ارتجاع و انعطاف پذیری الیاف بیشتر شود و به صورت طبیعی درآید. 3- ناخالصی های موجود در لا به لای الیاف از جمله گرد و غبار از آن گرفته شود. امروزه حلاجی به دو گونه انجام می پذیرد: الف- با دست یا وسایل دستی و اولیه. ب- با ماشین در کارخانجات ویژه.

مایعاتی است که مواد رنگی را در خود حل می کند. مهم ترین حلال ها هیدرو کربن حاصل از نفت است مانند بنزین.

یا خم رنگرزی اصطلاحی است برای هر نوع محفظه که در آن پارچه الیاف یا نخ در محلول آغشته شود. مثل رنگرزی و سفیدگری، پختن، شستشو،مرسریزه کردن. بدنه ی حمام رنگرزی را معمولا از فولاد زد زنگ انتخاب میکنند.

در رنگرزی با مواد رنگرزی خمی محلول غلیظ به صورت حمام اصلی تهیه می گردد و سپس از این محلول به حمام رنگرزی حاوی سود غلیظ و هیدرو سولفیت اضافی افزوده می گردد و عمل رنگرزی در آن انجام می گردد. در تهران و کرمان محلول اولیه را محلول مادر می نامند.

باربری، برد کالا و مسافر از نقطه ای به نقطه دیگر جهان.کار حمل و نقل ممکن است به وسیله هواپیما یا کشتی یا کامیون و سایر وسایل زمینی و غیره صورت گیرد. نیاز مردم سراسر جهان به فراورده های یکدیگر که توسعه وسایل ارتباط جمعی به آن دامن زده است بهدحمل و نقل اهمیت خاص بخشیده است. هرچه فاصله ی بین مبدا و مقصد بیشتر باشد اهمیت توجه به مسئله حمل و نقل بیشتر است.

یا (بازرگانی بین المللی- حمل ونقل)

هر شخصی که در یک قرارداد حمل، اجرا یا مقدمات اجرای حمل از نوع راه آهن، زمینی، دریایی، آبراه داخلی یا ترکیبی از این انواع را تعهد می کند.

رنگ حنا که از خانواده رنگهای قهوه ای یا قرمز متمایل به قهوه ای است. این رنگ در رنگرزی خامه فرش مصرف دارد. حنا درختی است کوچک جثه که بلندای آن به دو مترمی رسد، برگی شبیه به برگ انار دارد و گلهای سفید و معطر خوشه ای دارد. برگ در خت حنا را پس از پودر کرد در رنگرزی مصرف می کنند. دارای رنگ ثابت می باشد. نخ پنبه ای و پشمی را نیز با این رنگ رنگرزی می کنند. این گیاه در مناطق گرمسیر ایران، هند، آفریقا و عربستان کشت می شود.

عقدی است که به موجب آن طلب شخص از ذمه مدیون به ذمه شخص ثالثی (محال علیه) منتقل می گردد. حواله دارای انواع زیر می باشد: 1- حواله نقدی که به صورت وجه نقد انجام میگیرد. 2- حواله ارزی که به صورت ارز حواله می شود.

دستور پرداخت یا انتقال مبلغی معین است که به درخواست شخص وارد کننده از سوی بانک کارگزار وی در داخل جهت بانک کارگزار ذینفع (صادر کننده) در خارج ارسال می گردد و توسط آن از بانک کارگزار شخص ذینفع (صادرکننده) یا بانک واسطه در خارج خواسته می شود که مبلغ مورد نظر را بر حسب ارز مورد توافق به شخص ذینفع پرداخت یا حساب وی را بستانکار نمایند. انواع حواله ارزی: الف- حواله ارزی کتبی: که به صورت کتبی صورت می گیرد. ب- حواله ارزی تلگرافی: که به صورت تلگراف یا تلکس و برای تسریع در امر انتقال به وجه بنا به درخواست واگذرانده یا بات گیر انجام می شود.

از دیر باز نقش پردازان فرش و بافندگان در طرح ریزی نقش انواع فرش مانند قالی، قالیچه، پشتی، گلیم وغیره با توجه به اشیاء و حیوانات و اشجارو وسایل و لوازم در اطراف خویش نقشهای بسیار جالب تهیه کرده و آن را با دستان هنرمند خود بر فرش جاودانه ساخته اند. بافندگان عشایر و ایلات و روستایی که نقش بافته های خود را بدون طرح قش و سلیقه شخصی و به صورت ذهنی انتخاب کرده و میبافند نیز مشاهدات باورها و عقاید خود را در اینگار دخیل می کنند و نقش موجودات اطراف خود را از جمله حیوانات را به صورت واقعی و موجود در طبیعت یا افسانه ای و خیالی اما نزدیک به واقع می بافند. برخی از حیوانات موجود در نقش مایه های فرش ایرانی به این ترتیب است: 1- شیر بویژه شیر نر که نماد شجاعت دلیری و بی باکی است. 2- ببر و پلنگ و یوز پلنگ جهت درندگی . تیز پایی. 3-اسب به نشانه ی نجابت و پر باری. 4- آهو نماد زیبایی و رمندگی است. 5- قوچ که نماد باروری و برک است . 6- سگ که نماد وفاداری است. 7 - شتر نماد صبر و بردباری است. 8- اژدها موجود افسانه ای آتش خوارو بی رحم. 9- خرس. 10- گرگ. 11- سیاه گوش. 12- گراز. 13-گوزن. 14-گورخر. 15-روباه. 16-گاومیش. 17-گاو.

جسمی که لکه های مغایر با رنگ خود داشته باشد. خال به زبان عربی به لکه ی سیاهی که روی شیئی ظاهر شود گویند.

یا ( کرک) نخ پرز قالی را گویند که از جنس پشم نرم یا پشم چین اول بره باشد.ابریشم نتابیده و خام را نیز از آن جهت که خام و نه تابیده است خامه گویند.

پشمی اس که تبدیل به نخ گردیده و سپس رنگ شده باشد.

خامه ای است که پس از چیده شدن از پشت گوسفند و رنگرزی بدون آنکه آن را بتابند و به صورت رشته درآورند مورد استفاده قرار گیرد. این خامه نرم و ظریف است و بافته شده ی آن براق و زیبا می باشد.

یا (رجشمار)

آنچه از سوختن چوب به دست می آید.از این ماده برای کهنه نما کردن قالی استفاده می کنند.خاکستر به جهت داشتن مواد قلیایی چنین کاری را انجام میدهد و طرز کار او به این صورت است که: قالی را برای کهنه نما کردن با چوبک و خاکستر می شویند. کهنه نما کردن قالی به دلیل آسیبی که به قالی وارد می کند نوعی تقلب محسوب می شود

رنگ خاکستری رنگی است خنثی که از اختلاط رنگهای سفید و سیاه به دست می آید. خاکستری از ترکیب رنگ هایی مکمل نیز به وجود می آید. خاکستر در مجاورت رنگهای زنده جان می گیرد و رنگ زنده اندگی خاموش می شود. دو رنگ ناهم گون که به صورت غیر زیبا کنار هم قرار می گیرند به وسیله ی خاکستری پیوند زیبایی می یابند و در عین حال خاکستری را نیز زیبا می سازند. انواع رنگهای تیره و خاکستری را از پوست گردو، پیاز ، انار ، بزغنج ، جفت و سماق به دست می آورند.

به رنگ خاک، رنگ زرد متمایل به قهوه ای. برای نشان دادن این رنگ در فرش می توان از رنگهای قهوه ای به درجات خلوص آن استفاده نمود. نوعی رنگ خاکی را از مخلوط نمودن زاج سفید و پوست گردو به دست می آورند.

خراسان پهناورترین و شرقی ترین استان ایران است، این استان محدود می باشد از شمال به ترکستان و از مشرق به افغانستان و از جنوب به کرمان و سیستان و از مغرب به اصفهان و گرگان. پشمکه مهمترین ماده اولیه فرش است در این استان و بین روستائیان و دامداران به فراوانی وجود دارد و این امر عامل موثری در پیشرفت و توسعه صنعت فرش بافی در سراسر استان بویژه برخی نقاط شمالی و مرکزی آن بوده است. طرح و نقش فرش خراسان مجموعه ای است از استعداد و ذوق مردم آن سرزمین، خطوط شکسته و هندسی لچک ترنج، گردان اسلیمی،نقشهای گل ترنج، افشان هریک بیانگرو تجلی بخش این استعداداند و آنگاه با رنگ آمیزی زیبا هماهنگ می گردند روح هنری این مردم را به منصه ظهور می رسانند. بافندگان خراسانی از انواع رنگها از جمله الوان، لاکی، سرمه ای، کرم، نیلی، لاجوردی استفاده می کنند. امروزه طرح های اصیل، بافت خوب،پرز بلند،خطوط اسلیمی، رنگهای تیره از خصوصیات فرش خراسان به شمار میرود. این فرش ها با گره های متقارن و نیمه متقارن و اغلب دو پود بافته می شود.

فرشینه ای است به صورت کیسه ای بزرگ که از وسط دو دهانه دارد آن را به نحوی بر پشت اسب یا الاغ می اندازند که هر طرف آن به طور مساوی آویزان شود و در آن انواع کالا ها میریزند.خرجین بافی خود در جنب قالیبافی و سایر صنایع دستی جایگاهی دارد و از اشتغالات درآمد زا برای روستاییان است. معمولا جدار بیرونی خرجین مانند فرش بافته می شود. نوع بزرگ آن را (جوال) و نوع کوچک آن را (توبره) گویند.

نوع خورجین با توجه به اینکه مانند قالی یا گلیم یا گلیم قالی بافته می شود و سپس مانند کیسه دوخته می شود از وسط به شکل خورجین در می آید جنس خورجین از نخ پشمی یا پنبه ای است و معمولا قسمت رویی آن از پشم و بخش زیرین آن از پنبه است. دستگاه خورجین بافی شبیه دار قالی اما ساده تر از آن است. خورجین را به قطعات باریک و بلند می بافند و سپس به میزان مورد نیاز از پهلو به هم متصل میسازند. برخی از خورجین ها را چه از جنس قالی باشد یا گلیم گاهی با نقش و نگارهای جالب و خطوط و اشکال هندسی می بافند و با (منگوله) های رنگارنگ زینت می دهند.

به رنگ خردل که زرد متمایل به قهوه ای است و خردل گیاهی است بیابانی که آن را سپندان ، اسپندان یا آهوری هم می گویند.

کسی است که شغل معمولی وی فروش کالا به مصرف کننده نهایی است . به عبارت دیگر خرده فروش کالا را به مقیاس واحد آن می فروشد. او در قوانین تجاری و مالی کشور ملزم به نگهداری دفترهای رسمی برای حساب ها نیست.

یا تک فروشی فرش، فروختن آن است به صورت تخته ای به مصرف کننده گان اینگونه معامله که ( دست نهایی فروش کالا) است به وسیله کسبه معمولی در بازار عرضه صورت میگیرد.خرده فروش آخرین مرحله از مراحل (چرخه ی فروش و خرید فرش) است. خرده فروش مستقیم با مصرف کننده سرو کار دارد.