لغت نامه



خامه فرش به منظو حفاظت از دخالت مواد خارجی و نیز رطوبت به هنگام حمل و نقل یا نگه داری باید بسته بندی گردد. خامه معمولا در بسته های 5 کیلویی بسته بندی می شود. چنانچه با موافقت طفین (خریدار،فروشنده) شکل و وزن بسته ها از حالت عادی خارج گردد این مراتب با ذکر جمله «اندازه ویژه» روی بسته یاد آوری می شود

فرش همچون سایر کالا ها برای جابه جایی و حمل و نقل باید به نحو مطلوب بسته بندی شود تا از صدمات و آفات مصون ماند. بسته بندی نمودن خود حرفه ای است که نیاز به مهارت و تبحر دارد. برای بسته بندی فرش از لفاف غیر قابل نفوذ در برابر آب و مقاوم در برابر آتش استفاده میکنند. چنانچه مدت بودن فرش در بسته بندی طولانی باشد باید مواد ضد بید در لابلای فرش ریخته شود. «عدل بندی فرش» ضوابطی خاص دارد.

مقداری نخ با طول های متفاوت و در شکل مناسب برای جابه جایی و حمل و نقل و انبار داری و بهره برداری. بسته های نخ ممکن است : 1- بدون تکیه گاه باشد مانند : گلوله، کلاف،امامه 2- دارای تکیه گاه باشد مانند : بوبی، ماسوره، دوک، قرقره

نک: رفوگری- بطلمه

یا «ساروغ» دستمال بزرگی است که در آن لباس یا چیز دیگر از پارچه و غیره بپیچند. در اصطلاح ریسندگان و بافندگان بسته های کلاف نخ به وزن 4.53 کیلوگرم (10 پوند) را گویند. مقداری از الیاف گیاهی را که برای بافتن حصیر فراهم گردد نیز بقچه نامند.

یا«بکم»یا«چوب سرخ» درختی است بلند و تنومند از تیره ارغوانیان دارای برگها شبیه برگ بادام و گلهای ریز. میوه آن گرد و سرخ و چوب آن نیز دارای رنگ سرخ است. در زبان عربی آنرا«بقم» گویند. ماده رنگین این گیاه«هماتین» است و این درخت در مکزیکو،هائیتی،کوبا و برخی دیگر نقاط دنیا رشد می نماید. از چوب تنه آن رنگ سرخی می گیرند که در رنگرزی پشم و ابریشم بکار می رود. طریقه بدست آوردن رنگ آن چنین است که شیره چوب درخت را زیر فشار بدست می آورند و آنرا بصورت کریستال یا پودر کرده مصرف می نمایند. برای گرفتن رنگ مشکی سیر و شفاف از بقم از روش دندانه قبل از رنگ استفاده می کنند. پشم را با زاج سفید و بقم می توان با کم و زیاد کردن دندانه به رنگهای ارغوانی روشن،بنفش،بنفش سیر،خاکستری روشن و سیر،مشکی رنگ آمیزی نمود. روش دندانه دادن آن مانند سایر رنگهای گیاهی است. می توان قبل از خشک کردن آنرا اکسید نمود و اکسید آنرا بدست آورد. رنگ بقم در مجاورت اسید سولفوریک غلیظ قرمز پر رنگ و با سود بنفش پر رنگ می گردد.بعضا رنگ مشکی را از رنگهای اسپرک،چوب زرد، بقم توام بدست می آورند.

نگ«بقم»

چوب قرمز یا «چوب سرخ»

بسته یا بقچه«نی» که معمولا جهت بافتن حصیر فراهم می شود.

چنار از درختان یک پایه بدون میوه است که تنومند، زینتی می باشد و بلندیش تا 30 متر می رسد.این درخت که در اغلب نقاطق ایران یافت می شود دارای بگهای پهن و پنچه ای و کنگره ای است ماده رنگی برگ چنار مانند برگ مو می باشد فقط رنگ بدست آمده از آن کمی تیره تر از رنگ برگ مو و توت است.ماده نگی برگ چنار کم می باشد و نحوه رنگرزی با آن تفاوتی با رنگزی برگ مو و توت ندارد.

یا«سره»اضافه آمدن طول یا عرض فرش در قسمتی از آن است. بروز این عیب و نقص در فرش علل گوناگون دارد که از جمله است:1- چله کشی نا هم آهنگ.2- عدم تناسب تار و پود از لحاظ قطر نخ و جنس آن.3- کوبیدن نایکنواخت پود بر روی گره ها. 4- تغییر قطر نخ ها عموما ضمن کار بافت. این عیب معمولا بوسیله کارگران ماهر از طریق دار کشیدن یا میخ کوب کردن و تحت فشار قرار دادن موقتا بر طرف می گردد اما اغلب اوقات پس از مدتی به حال اولیه برگشت می کند.

درختی است از تیره بلوطی ها دارای چوبی سخت،یک پایه و تنومند که در جنگلهای غرب ایران بوفور یافت می شود.ثمر آن را«بلوط»نامند. در پوست و شاخه و تنه آن ماده مازوجی بسیار وجود دارد که دارای مصارف گوناگون از جمله در طب و رنگرزی است.چنانچه حشرلت در پشت برگهای آن لانه بگذارند بر اثر مرور زمان بدینطریق دانه ای شبیه فندق بوجود می آید که دارای مازوج بسیار است. برخی نیز این فندق مانند را میوه گیاه دانند و این ماده در رنگرزی و دباغی بمصرف می رسد. عکس العمل شیمیایی بلوط مانند سایر گیاهان مازوج دار است. این درخت در اغلب نقاط ایران می روید و در لرستان«مازو»و «کردستان»«سرو» نامیده می شود.

به رنگ بلوط که رنگی است از خانواده قهوه ای این رنگ در رنگرزی الیاف پشم خامه فرش مورد استفاده می باشد.

یا«نقشمایه»

از بافتنی های مانند قالی یا گلیم و زیلو است که بشکل رشته ای بلند و باریک بافته می شود و بعنوان بند پرده بویژه پرده هائیکه بصورت قالی بافته شده اند مورد استفاده قرارمی گیرد.

یا«فندک»

رنگی است فرعی که از ترکیب دو رنگ اصلی قرمز و آبی بدست می آید واز رنگهای درجه دوم(ثانوی)است. ساختن این رنگ که تیره ترین رنگهای زنده را می نمایاند دشوار است زیرا همواره به آبی متمایل می شود. رنگ مقابل زرد در«دایره رنگ»می باشد و با آن تضاد های شدید ایجاد می کند. بنفش رنگی است مرموز و تحریک کننده،برانگیزاننده. در طبیعت می توان آن را در اولین رنگ (از بالا)در رنگین کمان مشاهده نمود بنفش به سفید بسیار حساس است و با آن تغییر حالت می دهد. در حالتی که بنفش تیره تعرض آمیز می باشد اگر با سفید روشن گردد اثری آرام بخش و نشاط انگیز و مطبوع می یابد. طول موج بنفش 450-380 است.

نقشمایه ای در فرش که استفاده از آن در نقاشی،کاشی کاری طراحی فرش و سایر صنایع دستی و هنری مردم ایران و جهان سابقه طولانی و گستردگی بسیار دارد. بوته در طراحی نقش فرش دارای انواع بسیار می باشد(نگ:طرح بوته ای-انواع)پژوهشگران بوته را چنین تفسیر کرده اند که: درخت سروی است سر از باد خم کرده یا شکل مرغی می باشد سر در سینه فرو برده یا زنی است چادر بسر کرده و سر در گریبان فرو برده.

بازاری است که اوراق بهادار مانند سهام شرکتها،کارخانجات،طبق ضوابط ویژه در آن خرید و فروش و نقل و انتقال می یابد. قانون تاسیس بورس اوراق بهادار ایران در تاریخ 1344/12/9 خ بتصویب رسیده است در بورس های مهم جهان از جمله نیویورک،پاریس،لندن،فرانکفورت و توکیو بجز اوراق بهادار و سهام شرکتهای داخلی،سهام شرکتهای بین المللی و موسسات خارجی نیز معامله می شود. بورس اوراق بهادار اصولا موجب جلب سرمایه ها و وجوه بلا مصرف در دست مردم جهت انجام برنامه های عمرانی می شود.

حصیر در زبان عربی"بوریاء"است."بلاج" نیز گویند. فرشی است که از انواع نی یا برگ درخت خرما بافته می شود.

حصیر باف،کسی که حصیر می بافد.

یا«حصیر بافی»

بیم. متن قالی و زمینه آن

بعضا در رنگ رزی و تکمیل بجای اسید سولفوریک رقیق مصرف می شوذ جهت کربونبزه کردن پشم و متورم کردن چرم نیز از آن استفاده می گردد.

یا « کمانشی ، کمانشیب، کمان کشی » نوعی بافت تقلبی است بدین طریق که بافنده تابی را که باید در نوع بافت با گره متقارن با پیچاندن پرز به دور تار بدهد صورت ندهد و فقط به عبور دادن پرز بین نخ های کار بسنده کند. بدیهی است پرز قالی که بدین طریق بافته شود با کوچک ترین برخورد و تماسی با اشیا از تار جدا شده از هم می پاشد و این چنین قالی دوام چندانی نخواهد داشت. بی گره بافی بد ترین نوع « بافت تقلبی فرش » است و از انجام آن جدا باید پرهیز نمود.

این ماده دارای کریستال های قرمز نارنجی روشن است . از آن در دندانه دادن چرم ، رنگرزی ، رنگ کردن ، ضد آب کردن الیاف و غیره استفاده می کنند . بی کرومات پتاسیم از املاحی است که برای دندانه دادن پشم جهت رنگرزی از جمله با « قرمز دانه ، روناس » با سه روش زیر بکار می رود: 1- دندانه قبل از رنگ 2- دندانه بعد از رنگ 3- رنگ و دندانه توام .

ماده ای است به رنگ نارنجی روشن مایل به قرمز . مصرف این ماده بعنوان اکسید کننده در ساخت مواد رنگرزی و بسیاری موارد دیگر از جمله دندانه کرومی دادن به پوست و در رنگرزی پشم با رنگ های کرومی و عملیات بعدی پس از رنگرزی در رنگ های مستقیم و خمی است.

از آفات پشم و خامه و فرش است که آن را «بیب»هم گویند. حشره ای است ریزتر از پروانه،در محیط گرم و مرطوب و تاریک بر روی پشم و منسوجات و فرش رشد می کند و خسارات قابل توجه به این کالا ها .ارد می سازد. به منظور جلوگیری از بروز و ادامه خسارت بید به فرش،به دو گونه و در دو هنگام با آن مبارزه می نماید. الف- از طریق«ضد بید نمودن» مواد اولیه فرش.ب- بوسیله«شستشوی فرش» با ضد بیدها.بید بر دو گونه است یکی بید خانگی قهوه ای و دیگری بید خانگی سفید.

رنگ برگ درخت بید که سبز است. نوعی از این رنگ از مخلوط نمودن زاج سفید،پوست گردو،برگ مو،روناس بدست می آید.

بیرجند از شهر های جنوبی استان خراسان است و در فاصله ی 1309 کلو متری تهران و در ارتفاع 1465 متر از سطح دریا قرار دارد. این شهر از شمال به تربت حیدریه و گناباد و از مشرق به مرز ایران و افغانستان و از جنوب شرقی و جنوب به زابل و از مغرب به طبس و فردوس محدود می باشد،اطراف آن را کویر فرا گرفته و دارای آب و هوایی در جنوب گرم و در منطقه کوهستانی معتدل است. این شهر 32 درجه و 52 دقیقه عرض شمالی و 59 درجه و 12 دقیقه طول شرقی واقع می باشد و از مراکز مهم و قدیمی فرشبافی ایران است.هنر و صنعت فرش در بیرجند به ویژه در حوزه های «درخش» و «مود» سابقه بیشتری دارد، طرح و نقشه قالی وسیله هنرمندان محلی به سبکی خاص تهیه و بافته می گردد.قالی های این ناحیه اغلب بسیار لطیف و ظریف با رجشمار بالا و رنگ ها لاکی یا کرم و نارنجی است و نقشمایه های آن اغلب ریزه ماهی ، بته جقه و طرح عمودی لچک ترنج بیرجندی می باشد.

شکلی است حاصل از مکان هندسی نقلطی که مجموع فواصل شان نسبت به دو نقطه موسوم به مرکز بیضی مساوی است. شکل بیضی به عنوان نقشمایه ای در فرش مورد استفاده قرار می گیرد.

یا «بوم»

عملی است که شخص هر گونه خطر و زیان و خساراتی را که ممکن است بجان یا مال او وارد شود با پرداخت حق معینی به عهده شخص دیگر بگذارد ، که هر گاه آن خطر یا خسارت به او رسید غرامت آن را بدهد. قانون بیمه ایران مصوب اردیبهشت ماه سال 1316 خ بیمه را چنین تعریف می کند: بیمه عقدی است که بموجب آن یک طرف تعهد می کند در ازاء پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر در صورت وقوع یا بروز حادثه خسارات وارده بر او را جبران نموده یا وجه معینی بپردازد . متعهد را « بیمه گر» و طرف تعهد را بیمه گزار ، و وجهی را که بیمه گزار به بیمه گر می پردازد « حق بیمه» و آن چه را که بیمه می شود « موضوع بیمه» و سندی که بعنوان قرارداد و به امضاء طرفین می رسد« بیمه نامه » گویند. فرانشیز نیز مبلغی از خسارت است که بیمه گر از تادیه آن معاف است .

توسعه و تکامل وسایل ارتباطی و نیز حمل و نقل ، بازرگانی بین المللی را رونق بخشیده و بدین لحاظ توجه صاحبان سرمایه به بیمه و مسایل مربوط به آن را افزایش داده است زیرا "سرمایه ایشان با توجه به خطرات ناشی از حمل و نقل در راه های طولانی صدمه پذیری بیشتری یافته و زیان ها ، احتمال وترده مقیاس وسیع تری را به خود اختصاص داده است این بیمه است که در این گونه موارد توان جبران چنین خسارتی را دارد. اما هزینه بیمه قابل توجه بودن آن از موتردی است که ذینفع باید بهنگام عقد قرارداد خرید و فروش کالا بویژه در سطح جهانی بدان بیندیشد و عوامل بالا برنده نرخ بیمه را حتی المقدور کاهش دهد. نرخ بیمه را عوامل زری تعیین می نماید: 1- نوع کالا 2- نوع عدل بندی 3- نوع حمل مثلا کشتی 4- مسیر5- شرایط بیمه 6- سوابق و مقدورات بیمه گزار 7- مقدورات بندر مقصد 8- انواع خطرات احتمالی وارده بر کالا از قبیل سرقت ، آنش سوزی، تصادف ، جنگ، اغتشاش و غیره .

شخصی است که به ازاء تعهد بیمه گر برای جبران خسارت وارده به موضوع بیمه حق بیمه را می پردازد.

شخصی است که در ازاء دریافت حق بیمه از بیمه گزار جبران خسارت وارده به موضوع بیمه را تعهد می نماید.

یا« موضوع بیمه» آنچه که بیمه می شود.

سند عقد بیمه. بیمه نامه ممکن است با سند رسمی یا عادی باشد. در بیمه نامه باید مشخصات زیر قیذ گردد: 1- تاریخ انعقاد قرارداد . 2- نام بیمه گر و بیمه گزار. 3- موضوع بیمه .4- حادثه یا خطری که عقد بیمه به مناسبت آن بعمل آمده است. 5- ابتدا و انتهای بیمه. 6- حق بیمه . 7- میزان تعهد بیمه گر در صورت وقوع حادثه

بیمه دارای انواع می باشد که از جمله است : 1- بیمه آتش سوزی 2- بیمه اتکایی 3- بیمه اعتبار 4- بیمه بار بری دریایی 5- بیمه حوادث اشخاص 6- بیمه عمر7- بیمه اتومبیل

نواری باریک از جنس قالی یا گلیم که حدود « 10 » سانتیمتر عرض و « 150 » سانتیمتر طول دارد. آنرا در زمستان یا سایر ماقع و در صورت لزوم چوپانان از روی کفش یا « چارغ » که کفش چرمی و ابتدایی بند داری می باشد به طرف ساق پا تا زیر زانو یا زیر ران می پیچند بدین منظور که از سرما و سایر خطرات از جمله نیش و دندان حیوانات مصون بمانند.

دیگ بزرگ و دهان فراخ که ته آن کروی است . آن را « پاتیله » یا « پاتله » هم گویند. در بیشتر نواحی از جمله آذر بایجان و اراک به نام « تیان » معروف است . در رنگرزی الیاف ابریشم ، پنبه، پشم ، نخ و پاچه بکار می رود ، بدین طریق که آب ، رنگ، کالای مورد رنگرزی را در آن می ریزند و از زیر حرارت می دهند جنس پاتیل رنگرزی از فلزی انتخاب می گردد که به مواد اسیدی ، قلیایی ، رنگ ها حساس نباشد زیرا در غیر این صورت با ترکیباتی که ایجاد می نماید موجب تغییر رنگ ها خواهد گردید.

یا« پاتیل»

یا « تودری » قالیچه اب است که در قسمت خالی در ورودی اطاق یا راهرو و سرسرا می اندازند. ابعاد تودری با توجه به محل مورد استفاده انتخاب می گردد و به هر حال از قالیچه معمولی کوچک تر است. پادری های تمام ابریشم یا گل ابریشم با زیبایی خاص بویژه در قم بافته می شود.

یا « کلاف» اصطلاحی است رایج در نواحی استان باختران.

از جمله صدماتی که به فرش وارد می گردد و آن را ناقص و در حد خود غیره قابل استفاده میسازد پارگی آن است. پارگی از عیوب مهم این دستباف می باشد و برطرف سازی و ترمیم آن ساده نیست،بنابراین حتی المقدور از ایراد این لطمه به فرش باید جلوگیری بعمل آید. پاره شدن فرش که معمولا بر اثر عدم دقت حاصل می شود ممکن است در مراحل گوناگون بشرح زیر بوقوع پیوندد:1- هنگام چله کشی،بر اثر نامرغوب بودن مواد اولیه یا نا متناسب بودن ریسندگی و تاب نخ یا عدم تناسب کشش جله ها بر«دار» 2- در موقع بهره برداری یا نگهداری در انبار،با قرار دادن اشیاءسنگین بر روی فرش،تا خوردگی غیر معمول،ایراد ضربات بر آن بهنگام شستشو،ناهمواری زمینی که فرش بر آن گسترده است. ترمیم فرش پاره شدن از طریق«رفوگری»و بوسیله رفوگران ماهر اگرچه مشکل می باشد اما انجام شدنی است.

وسیله بهم زدن رنگ در«پاتیل» که متنند پاروهای معمولی چوبی است و درازای آن حدود 125 سانتیمتر می باشد.

پاکستان اینک از کشورهای صادر کننده عمده فرش دستباف به شمار می رود. این کشور به مساحتی معادل 366373 مایل مربع در جنوب آسیا واقع شده است پایتخت آن«راول پندی» و برخی از شهر های معروف آن کراچی،لاهور،پیش آور است. این سرزمین محدود است از شمال به افغانستان و جمهوری فدراسیون روسیه و از مشرق به هندوستان و از مغرب به ایران و افغانستان و از جنوب به دریای عمان اغلب مردم پاکستان به کشاورزی و دامداری اشتغال دارند و پرداختن به صنایع دستی از جمله نساجی و قالی بلفی در جنب عمور مذکور بویؤه در بین روستاییان تقریبا همگانی گردیده است. از سال 1947 که مسامانان هند به این کشور مهاجرت کردند فرشبافی در این ناحیه از جهان به عنوان صنعتی مردمی و همگانی و روستایی به حمایت دولت رواج یافت و افغانی های مهاجر نیز بر این صنعت و توسعه آن کمک بسیار نمودند. پشم مهمترین ماده اولیه مورد مصرف در فرش این منطقه است که از گوسفندان محلی تامین می شود و مقداری نیز به خارج صادر می گردد.علاوه بر فرشهای پشمی مقدار کمی نیز قالی ابریشمی در این کشور بافته می شود که ابریشم آن وارداتی است. گروهی از طرح ها و نقشهای فرش پاکستان تقلیدی از طرح های ایرانی است. طرح«گلستان» و نیز سایر طرح های ایرانی از قبیل کاشان،اصفهان،تبریز،قم،ترکمن از جمله یموت،سالور،بخارا در این کشور مورد تقلید قرار می گیرد. بافت بوته کشمیر،بوته جقه نیز که در ردیف نقشمایه های معروف فرش جهانی است در دستباف های پاکستان رایج است. رنگ مورد مصرف در صنایع فرش این کشور شیمیایی می باشد و مصرف رنگهای کرم،بژ،شتری بیشتر رواج دارد رجشمار قالیهای بافت پاکستان نسبت به هند بالا است و فرشها ریزباف تر اند و همین امر موجب گرمی بازار آن در رقابت با فر آورده های مشابه بافت هند گردیده است. اصولا مردم پاکستان در بافتن دستباف های ظریف دارای مهارت اند و بافت نوعی چادر به نام«لداخ» که آن را«رینک شال» می گویند و بسیار ظریف است خود نشانگر توان این مردم بر فراهم سازی دستباف های ظریف می باشد شیوه بافت قالی های پاکستان هعمولا با گره نامتقارن فارسی است و بافت به شیوه متقارن کم و هحدود می باشد شستشوی فرش در این سرزمین برای کاهش شدت رنگها و مقبولیت صادرات انجام می پذیرد ابعاد فرش این کشور به انتخاب سفارش دهنده یا بافنده تعیین می گردد.در پاکستان علاوه بر قالی های معمولی فرشهایی بنام«حرمی» که بزرگ پاچه است و جهت مساجد در هند و پاکستان بافته می شود و نیز نوعی گلیم یا گلیم درویشی با پود پارچه ای فراهم می گردد. لاهور،مولتان،لیال پور از مهمترین مراکز فرشبافی پاکستان است.

کارد مورد مصرف در فرشبافی با روش گره نا متقارن فارسی باف. در خراسان بویژه نواحی شهرستان تربت حیذریه آن را «لیغه»نیز گویند.

یا «برپاکی»نوعی کارد ساده بدون قلاب سر است که دسته ای چوبی و بلند و پهن و تیغه هایی کند دارد. در نواحی کرمان آن را پاکی ساده گویند. این وسیله برای مرتب کردن و کوبیدن رج های بافته شده فرش بکار می رود.

کاردی است دسته دار که بکار رفوگری فرش می رود. این اصطالح در خراسان و کرمان رایج است.