نگاهی به مهم‌ترین رویدادهای اخیر فرش دستباف | نشریه شماره ششم

بخش «خبر نقد» در نشریه دستباف شماره پنجم با هدف مرور، بررسی و تحلیل اخبار و رویدادهای اخیر حوزه فرش دستباف تهیه شده است. در این بخش، مهم‌ترین اتفاقات، تصمیمات، برنامه‌ها و تحولات مرتبط با فرش دستباف مورد توجه قرار می‌گیرد و تلاش می‌شود علاوه بر انعکاس اخبار، ابعاد مختلف آن‌ها نیز مورد نقد و ارزیابی قرار گیرد. «خبر نقد» می‌کوشد با نگاهی تحلیلی، زمینه‌ای برای گفت‌وگو، طرح دیدگاه‌های گوناگون و بررسی فرصت‌ها و چالش‌های پیش روی فرش دستباف فراهم سازد و به درک عمیق‌تر رویدادهای تأثیرگذار این حوزه کمک کند

1405/07/01

تعداد بازدید : 3

رویداد اول | روزهای سخت قالیبافان ایرانی

رویداد اول | روزهای سخت قالیبافان ایرانی
رویداد اول | روزهای سخت قالیبافان ایرانی
  • روایت رسمی | آنچه در اخبار می‌خوانیم:

فرش دستباف روی دست بافندگان ماند

به گزارش اقتصاد ۲۴، بازار فرش دستباف، گلیم و تابلوفرش ایران در سال‌های اخیر با کاهش چشمگیر فروش و صادرات مواجه شده است. افزایش هزینه مواد اولیه، مشکلات اقتصادی و تحریم‌ها، درآمد بافندگان را نیز تحت تأثیر قرار داده و بسیاری از آنان را با مشکلات معیشتی و بیمه‌ای روبه‌رو کرده است.

در این گزارش، روایت مریم، قالیبافی که بیش از ۳۵ سال در این حوزه فعالیت دارد، نمونه‌ای از شرایط امروز بافندگان است. او می‌گوید قالی‌هایی که زمانی منبع درآمد خانواده بود، اکنون به سختی فروش می‌رود و گاه بسیار پایین‌تر از ارزش واقعی خریداری می‌شود. کاهش صرفه اقتصادی بافت فرش دستباف نیز باعث شده او به جای تولید مستقل، به صورت دستمزدی و بر اساس رج‌بافی فعالیت کند.

همزمان، آمار صادرات نیز از کوچک‌شدن بازار قالی ایران حکایت دارد. طبق آمار رسمی گمرک، صادرات فرش دستباف ایران از ۲ میلیارد و ۱۱۲ میلیون دلار در سال ۱۳۷۳ به تنها ۴۲ میلیون دلار در سال ۱۴۰۴ رسیده است؛ یعنی ارزش صادرات طی این مدت به حدود یک‌پنجاهم کاهش یافته است. این روند پس از تشدید تحریم‌ها و به‌ویژه خروج آمریکا از برجام شدت گرفت و صادرات قالی ایران در سال ۱۳۹۸ به کمتر از ۷۳ میلیون دلار رسید.

به گفته زهرا کمانی، رئیس پیشین مرکز ملی فرش ایران، بیش از ۸۰ درصد بافندگان قالی ایرانی را زنان تشکیل می‌دهند؛ زنانی که اکنون علاوه بر کاهش بازار فروش، با افزایش هزینه‌های تولید و دشواری حفظ بیمه نیز مواجه‌اند.

[IMAGE-1]

تصویر 1: نمایی از بافندگی از سایت خبرگذاری اقتصاد ۲۴

 

  • روایت میدانی | آنچه پشتِ اخبار می‌گذرد:

      چه بر سر فرش دستباف و بافنده ایرانی آمد؟

شاید لازم باشد فراتر از این اعداد و روایت‌ها بایستیم و یک سؤال ساده اما جدی بپرسیم: ما با فرش دستباف ایرانی چه کردیم؟

فرش دستباف زمانی برای بسیاری از خانواده‌های ایرانی، سرمایه زندگی بود. بافنده سال‌ها پای دار می‌نشست، گره می‌زد و حاصل دسترنجش می‌توانست آن‌قدر ارزش اقتصادی داشته باشد که برای خرید خانه، تأمین جهیزیه فرزند یا آغاز یک زندگی جدید، پشتوانه‌ای جدی باشد. فرش دستباف حاصل زحمت یک خانواده بود و می‌توانست بخشی از آینده همان خانواده را تأمین کند.

اما امروز کجای این مسیر ایستاده‌ایم؟

به جایی رسیده‌ایم که باید در خبرگزاری‌ها تیترهایی درباره «ماندن فرش دستباف روی دست بافنده» بخوانیم؛ درباره بافنده‌ای که ماه‌ها و سال‌ها کار می‌کند، اما فروش محصولش تضمین‌شده نیست؛ درباره کسی که حتی برای ادامه بیمه خود با مشکل مواجه است. در حالی که ارزش صادرات فرش دستباف از بیش از دو میلیارد دلار به ۴۲ میلیون دلار رسیده، مسئله فقط سقوط یک عدد در جدول صادرات نیست؛ مسئله، سقوط جایگاه اقتصادی کسی است که این فرش دستباف را می‌بافد.

تحریم‌ها و محدودیت‌های بازارهای خارجی بدون تردید در این افت نقش داشته‌اند؛ اما آیا می‌توان همه این عقب‌گرد را به تحریم‌ها نسبت داد؟ کاهش قدرت خرید، افزایش هزینه مواد اولیه، مشکلات فروش، نبود بازاریابی و تبلیغات گسترده، ضعف دسترسی به بازارهای جهانی، مشکلات بیمه و سیاست‌گذاری‌های ناکارآمد نیز در طول سال‌ها به این وضعیت دامن زده‌اند. گزارش‌های منتشرشده درباره صادرات فرش دستباف نیز نشان می‌دهند که روند نزولی صادرات تنها به سال‌های اخیر محدود نیست و از دهه‌های گذشته آغاز شده است.

تلخ است که فرش دستبافی که روزگاری می‌توانست خانه‌ای بسازد، امروز خودش روی دست همان کسی مانده که آن را بافته است. اگر فرش دستباف را «میراث ملی»، «هنر ایرانی» و «ظرفیت اقتصادی» می‌نامیم، باید پرسید سهم بافنده از این میراث چیست؟ نمی‌شود از حفظ هنر قالیبافی سخن گفت، اما شرایطی ساخت که بافنده از بافتن آن نتواند زندگی خود را بچرخاند.

شاید پیش از آن‌که همه تقصیرها را بیرون از این حوزه جست‌وجو کنیم، لازم باشد کمی به خودمان نیز برگردیم و سهم خود را در این مسیر ببینیم. ما، به‌عنوان ذی‌نفعان فرش دستباف، در کدام تصمیم‌ها، سکوت‌ها، رقابت‌ها و بی‌توجهی‌ها می‌توانستیم بهتر عمل کنیم و نکردیم؟ اگر امروز شرایط اقتصادی کشور و بسیاری از اصناف دشوار است، آیا نمی‌توانیم درون این صنف کمی بیشتر هوای یکدیگر را داشته باشیم؛ همان‌گونه که بسیاری از  تولیدکنندگان قدیمی، بافندگان را بخشی از خانواده و سرمایه کار خود می‌دانستند؟ شاید بخشی از راه نجات، پیش از هر برنامه و سیاستی، از همین‌جا آغاز شود؛ از مسئولیت‌پذیری بیشتر، نگاه انسانی‌تر و پذیرفتن سهم خودمان در آنچه بر سر این هنر و مردمانش آمده است. چطور فرش دستباف را از سرمایه‌ای برای ساختن زندگی، به محصولی تبدیل کردیم که روی دست بافنده می‌ماند؟

[IMAGE-2]

تصویر 2: نمایی از زندگی بافنده دیروز و امروز

تاریخ: 1405/07/01 ساعت: 09:00 - 12:00 پدیدآورنده: ایران‌گره
1405/07/01
ساعت: 09:00 - 12:00
پدیدآورنده: ایران‌گره

رویداد دوم | سی‌وسومین نمایشگاه فرش دستباف ایران

رویداد دوم | سی‌وسومین نمایشگاه فرش دستباف ایران
رویداد دوم | سی‌وسومین نمایشگاه فرش دستباف ایران
رویداد دوم | سی‌وسومین نمایشگاه فرش دستباف ایران
رویداد دوم | سی‌وسومین نمایشگاه فرش دستباف ایران
  • روایت رسمی | آنچه در اخبار می‌خوانیم:

سی‌وسومین نمایشگاه فرش دستباف ایران برگزار می‌شود

پیرو مصوبه اولین جلسه ستاد نمایشگاه فرش دستباف که با حضور رییس محترم مرکز ملی فرش ایران و معاون محترم شرکت سهامی نمایشگاه‌های بین‌المللی و مسئولین اتحادیه‌های مربوطه تشکیل گردید، مقرر شد نمایشگاه از تاریخ 17 تا 21 شهریور ماه 1405 در محل دائمی نمایشگاه‌های بین‌المللی برگزار شود. این نمایشگاه فرصت مهمی برای بافندگان، صنعتگران و فعالان این حوزه است تا بتوانند از جدیدترین محصولات و دستاوردهای خود رونمایی کنند.

به آگاهی کلیه متقاضیان محترم مشارکت در سی و سومین نمایشگاه فرش دستباف می‌رساند، با پیگیری‌های مرکز ملی فرش ایران و مصوبه شرکت سهامی نمایشگاه‌های بین‌المللی، تخفیفاتی بر روی تعرفه زمین خالی نمایشگاه در نظر گرفته شده و در فاکتورهای صادره این شرکت نیز اعمال گردیده است. بنابراین ضروری است به منظور ثبت‌نام قطعی و قرار گرفتن در فهرست جانمایی، نسبت به واریز کامل وجه غرفه اقدام نمایند. بدیهی است جانمایی مشارکت‌کنندگان در غرفه‌های نمایشگاه منوط به پرداخت کامل وجوه مربوطه می‌باشد.

[IMAGE-1]

تصویر 3: پوستر سی و سومین نمایشگاه فرش دستباف ایران از سایت شرکت تجارت پیشگان راه آرمان

  • روایت میدانی | آنچه پشتِ اخبار می‌گذرد:

۳۲ دوره تجربه برگزاری نمایشگاه؛ برای تکرار دوره سی‌وسوم؟

سی‌وسومین نمایشگاه فرش دستباف ایران در راه است؛ رویدادی که پس از بیش از سه دهه برگزاری، دیگر نمی‌توان آن را صرفاً یک نمایشگاه سالانه دانست. سی‌ودو دوره برگزاری باید امروز به سرمایه‌ای از تجربه، شناخت مخاطب، آزمون‌وخطا و آگاهی از نیازهای بازار تبدیل شده باشد. با این حال، آنچه تاکنون از اطلاع‌رسانی‌های دوره جدید دیده می‌شود، بیشتر حول ثبت‌نام، پرداخت هزینه‌ها و جانمایی غرفه‌هاست؛ اموری ضروری که به‌تنهایی نمی‌توانند برنامه یک نمایشگاه ملی باشند. هنوز به‌روشنی مشخص نیست دوره سی‌وسوم قرار است کدام ضعف دوره‌های گذشته را برطرف کند، چه تجربه‌ای از آنها به کار گرفته شده و چه چیزی قرار است این دوره را متفاوت کند. بعد از ۳۲ دوره، آیا نمایشگاه همچنان قرار است فقط «برگزار شود»؟

پشت این عدد، سه دهه تجربه و حضور هزاران غرفه‌دار، تولیدکننده، فروشنده، صادرکننده و بازدیدکننده قرار دارد؛ اما پرسش این است که این تجربه‌ها چگونه ثبت و تحلیل شده‌اند؟ بعد از هر دوره چه میزان از رضایت غرفه‌داران، کیفیت و تعداد مخاطبان، اثربخشی تبلیغات، ارتباطات تجاری و حضور خریداران خارجی بررسی شده و نتایج آن چگونه در طراحی دوره بعد به کار رفته است؟ اگر چنین داده‌هایی وجود دارد، اثر آن باید در دوره سی‌وسوم دیده شود و اگر وجود ندارد، باید پرسید ۳۲ بار برگزاری چگونه قرار است به ۳۲ دوره تجربه تبدیل شود؟ تجربه صرفاً از تکرار به دست نمی‌آید؛ زمانی ارزشمند است که ثبت، تحلیل و در تصمیم‌های بعدی استفاده شود.

[IMAGE-2]

تصویر 4: تکرار مکررات از دوره‌ای به دوره دیگر

غرفه‌دار برای حضور در نمایشگاه هزینه اجاره فضا، غرفه‌سازی، انتقال قالی‌ها، نیروی انسانی، رفت‌وآمد و گاه اقامت چندروزه را می‌پردازد و سرمایه خود را به نمایشگاه می‌آورد؛ اما در مقابل، برگزارکننده برای آوردن مخاطب چه برنامه‌ای دارد؟ نمایشگاه حرفه‌ای فقط فروش فضای نمایشگاهی نیست؛ غرفه را غرفه‌دار پُر می‌کند، اما برگزارکننده باید نمایشگاه را از مخاطب پُر کند. این مخاطب نیز فقط بازدیدکننده عمومی نیست؛ خریداران حرفه‌ای، تجار، صادرکنندگان، طراحان داخلی، معماران، مجموعه‌داران، فعالان دکوراسیون، مدیران هتل‌ها و مجموعه‌های گردشگری، رسانه‌ها و نسل تازه مصرف‌کنندگان، همگی می‌توانند مخاطبان هدف چنین رویدادی باشند. نمایشگاهی که برای جذب مشارکت‌کننده برنامه دارد، اما برای جذب مخاطب همان میزان انرژی، بودجه و برنامه صرف نمی‌کند، تنها نیمی از وظیفه خود را انجام داده است.

در این میان، تبلیغات نیز نباید به انتشار یک پوستر و اطلاع‌رسانی در میان مخاطبان همیشگی محدود شود. مسئله اصلی، وجود یک برنامه تبلیغاتی منسجم برای رساندن نام و پیام نمایشگاه به مخاطبان تازه است. تبلیغات شهری، رسانه‌های عمومی، شبکه‌های اجتماعی و تولید محتوای حرفه‌ای از هفته‌ها قبل چه سهمی در این برنامه دارند؟ آیا از ظرفیت فعالان هنر، معماری، طراحی داخلی، مد و سبک زندگی برای ایجاد ارتباط تازه با فرش دستباف استفاده خواهد شد؟ اگر نسل جوان اساساً از برگزاری بزرگ‌ترین رویداد فرش دستباف کشور مطلع نشود، چگونه قرار است ارتباط تازه‌ای میان او و این هنر شکل بگیرد؟ نمایشگاه خودش یک رسانه است و رویدادی که نتواند درباره خودش کنجکاوی و اشتیاق ایجاد کند، چگونه می‌تواند برای محصولی که عرضه می‌کند، مخاطب بسازد؟

[IMAGE-3]

تصویر 5: تبلیغات شهری؛ ساده‌ترین راه برای دیده‌شدن نمایشگاه

 

همچنین خریداران حرفه‌ای را نمی‌توان به شانس سپرد. یک نمایشگاه تخصصی موفق باید مخاطبان مهم خود را از پیش شناسایی و برای حضور آنها برنامه‌ریزی کند. اگر هدف توسعه بازار فرش دستباف است، چرا برای دعوت از خریداران حرفه‌ای، تجار، صادرکنندگان، معماران، طراحان داخلی، فعالان هتلداری، مجموعه‌داران و شرکت‌های مرتبط برنامه ویژه‌ای وجود نداشته باشد؟ چرا نشست‌ها و ملاقات‌های از پیش برنامه‌ریزی‌شده میان تولیدکنندگان و خریداران شکل نگیرد؟ حضور چند خریدار جدی و هدفمند برای یک تولیدکننده، گاه از عبور هزاران بازدیدکننده غیرتخصصی ارزشمندتر است؛ اینجاست که نمایشگاه از یک فضای صرفاً نمایشی، به یک زیرساخت تجاری تبدیل می‌شود.

واقعیت این است که فرش دستباف امروز را نمی‌توان با الگوی نمایشگاه دیروز معرفی کرد. مخاطب، شیوه خرید، سلیقه‌ها و بازار تغییر کرده‌اند؛ خانه‌ها کوچک‌تر شده‌اند، شبکه‌های اجتماعی به یکی از مهم‌ترین ویترین‌های معرفی و فروش تبدیل شده‌اند و بازار جهانی نیز دیگر مانند گذشته نیست. در چنین شرایطی، نمایشگاه باید بتواند میان فرش دستباف و معماری، طراحی داخلی، هنر معاصر، فناوری و سبک زندگی امروز ارتباط ایجاد کند. مخاطب، به‌ویژه نسل جوان، باید بتواند چیزی فراتر از ردیف قالی‌های آویخته‌شده ببیند و داستان طراح، بافنده، رنگ، منطقه و فرهنگ پشت هر اثر را کشف کند. نمایشگاه امروز باید تجربه ایجاد کند، نه فقط فضای غرفه.

موفقیت یک نمایشگاه نیز صرفاً با تعداد غرفه‌های فروخته‌شده، متراژ سالن‌های پُرشده یا تعداد مشارکت‌کنندگان سنجیده نمی‌شود؛ این‌ها بیشتر شاخص‌های اجرایی‌اند تا نشانه موفقیت واقعی. موفقیت را باید در رضایت مشارکت‌کنندگان، کیفیت مخاطبان، شکل‌گیری ارتباطات تجاری، حضور خریداران حرفه‌ای، میزان دیده‌شدن رسانه‌ای، جذب مخاطبان تازه و فرصت‌هایی جست‌وجو کرد که پس از پایان نمایشگاه نیز ادامه پیدا می‌کنند. شاید لازم باشد پس از هر دوره، گزارشی عمومی و روشن از اهداف، عملکرد و میزان تحقق آنها منتشر شود؛ رویدادی با بیش از سه دهه سابقه باید بتواند عملکرد خود را با عدد و داده بسنجد، نه فقط با تصاویر سالن‌ها و مراسم افتتاحیه.

هیچ‌کس منکر ارزش گردهم‌آمدن فعالان فرش دستباف زیر یک سقف نیست؛ اما اگر غرفه‌داران بیایند، قالی‌ها چیده شوند، نمایشگاه چند روز برگزار شود، مسئولان بازدید کنند، عکس‌ها گرفته شود و در پایان همه به شهرهای خود بازگردند تا سال بعد همین چرخه تکرار شود، باید پرسید این نمایشگاه دقیقاً چه مسئله‌ای از فرش دستباف ایران حل کرده است؟ این پرسش به معنای نفی نمایشگاه نیست؛ برعکس، از اهمیت آن ناشی می‌شود. بزرگ‌ترین رویداد سالانه فرش دستباف ایران نباید به یک عادت تقویمی یا صرفاً گردهمایی سالانه تبدیل شود.

با این حال، برای نمایشگاه‌های بعدی، شاید اکنون بهترین زمان برای طرح این پرسش‌ها باشد. ممکن است برگزارکنندگان برای تبلیغات، جذب مخاطب، دعوت از خریداران، برنامه‌های تجاری، رویدادهای جانبی و استفاده از ظرفیت‌های دیجیتال برنامه‌هایی داشته باشند که هنوز اعلام نشده‌اند؛ اگر چنین است، باید آنها را شفاف و گسترده معرفی کرد. نقد امروز، حکم درباره نتیجه نمایشگاهی که هنوز برگزار نشده نیست؛ سؤال این است که پیش از افتتاح آن، چه نشانه‌ای از درس گرفتن از ۳۲ دوره گذشته دیده می‌شود؟ فرش دستباف ایران بیش از هر زمان دیگری به بازار تازه، مخاطب تازه، روایت تازه و شیوه‌های تازه معرفی نیاز دارد و نمایشگاه ملی می‌تواند یکی از مهم‌ترین ابزارهای تحقق این هدف باشد؛ به شرط آنکه خود نمایشگاه نیز آماده تغییر باشد. سی‌وسه دوره برگزاری می‌تواند نشانه اعتبار یک رویداد باشد، اما ارزش واقعی این سابقه زمانی مشخص می‌شود که دوره سی‌وسوم بهتر از دوره سی‌ودوم باشد؛ در غیر این صورت، عددها تغییر می‌کنند، اما نمایشگاه نه.

امسال، غیر از شماره نمایشگاه، چه چیزی قرار است تغییر کند؟

[IMAGE-4]

تصویر 6: نمایشگاه فرش دستباف؛ فرصتی برای ارتباط با بازارهای بین‌المللی

تاریخ: 1405/07/01 ساعت: 09:00 - 12:00 پدیدآورنده: ایران‌گره
1405/07/01
ساعت: 09:00 - 12:00
پدیدآورنده: ایران‌گره