رویداد اول | روزهای سخت قالیبافان ایرانی
- روایت رسمی | آنچه در اخبار میخوانیم:
فرش دستباف روی دست بافندگان ماند
به گزارش اقتصاد ۲۴، بازار فرش دستباف، گلیم و تابلوفرش ایران در سالهای اخیر با کاهش چشمگیر فروش و صادرات مواجه شده است. افزایش هزینه مواد اولیه، مشکلات اقتصادی و تحریمها، درآمد بافندگان را نیز تحت تأثیر قرار داده و بسیاری از آنان را با مشکلات معیشتی و بیمهای روبهرو کرده است.
در این گزارش، روایت مریم، قالیبافی که بیش از ۳۵ سال در این حوزه فعالیت دارد، نمونهای از شرایط امروز بافندگان است. او میگوید قالیهایی که زمانی منبع درآمد خانواده بود، اکنون به سختی فروش میرود و گاه بسیار پایینتر از ارزش واقعی خریداری میشود. کاهش صرفه اقتصادی بافت فرش دستباف نیز باعث شده او به جای تولید مستقل، به صورت دستمزدی و بر اساس رجبافی فعالیت کند.
همزمان، آمار صادرات نیز از کوچکشدن بازار قالی ایران حکایت دارد. طبق آمار رسمی گمرک، صادرات فرش دستباف ایران از ۲ میلیارد و ۱۱۲ میلیون دلار در سال ۱۳۷۳ به تنها ۴۲ میلیون دلار در سال ۱۴۰۴ رسیده است؛ یعنی ارزش صادرات طی این مدت به حدود یکپنجاهم کاهش یافته است. این روند پس از تشدید تحریمها و بهویژه خروج آمریکا از برجام شدت گرفت و صادرات قالی ایران در سال ۱۳۹۸ به کمتر از ۷۳ میلیون دلار رسید.
به گفته زهرا کمانی، رئیس پیشین مرکز ملی فرش ایران، بیش از ۸۰ درصد بافندگان قالی ایرانی را زنان تشکیل میدهند؛ زنانی که اکنون علاوه بر کاهش بازار فروش، با افزایش هزینههای تولید و دشواری حفظ بیمه نیز مواجهاند.
[IMAGE-1]
تصویر 1: نمایی از بافندگی از سایت خبرگذاری اقتصاد ۲۴
- روایت میدانی | آنچه پشتِ اخبار میگذرد:
چه بر سر فرش دستباف و بافنده ایرانی آمد؟
شاید لازم باشد فراتر از این اعداد و روایتها بایستیم و یک سؤال ساده اما جدی بپرسیم: ما با فرش دستباف ایرانی چه کردیم؟
فرش دستباف زمانی برای بسیاری از خانوادههای ایرانی، سرمایه زندگی بود. بافنده سالها پای دار مینشست، گره میزد و حاصل دسترنجش میتوانست آنقدر ارزش اقتصادی داشته باشد که برای خرید خانه، تأمین جهیزیه فرزند یا آغاز یک زندگی جدید، پشتوانهای جدی باشد. فرش دستباف حاصل زحمت یک خانواده بود و میتوانست بخشی از آینده همان خانواده را تأمین کند.
اما امروز کجای این مسیر ایستادهایم؟
به جایی رسیدهایم که باید در خبرگزاریها تیترهایی درباره «ماندن فرش دستباف روی دست بافنده» بخوانیم؛ درباره بافندهای که ماهها و سالها کار میکند، اما فروش محصولش تضمینشده نیست؛ درباره کسی که حتی برای ادامه بیمه خود با مشکل مواجه است. در حالی که ارزش صادرات فرش دستباف از بیش از دو میلیارد دلار به ۴۲ میلیون دلار رسیده، مسئله فقط سقوط یک عدد در جدول صادرات نیست؛ مسئله، سقوط جایگاه اقتصادی کسی است که این فرش دستباف را میبافد.
تحریمها و محدودیتهای بازارهای خارجی بدون تردید در این افت نقش داشتهاند؛ اما آیا میتوان همه این عقبگرد را به تحریمها نسبت داد؟ کاهش قدرت خرید، افزایش هزینه مواد اولیه، مشکلات فروش، نبود بازاریابی و تبلیغات گسترده، ضعف دسترسی به بازارهای جهانی، مشکلات بیمه و سیاستگذاریهای ناکارآمد نیز در طول سالها به این وضعیت دامن زدهاند. گزارشهای منتشرشده درباره صادرات فرش دستباف نیز نشان میدهند که روند نزولی صادرات تنها به سالهای اخیر محدود نیست و از دهههای گذشته آغاز شده است.
تلخ است که فرش دستبافی که روزگاری میتوانست خانهای بسازد، امروز خودش روی دست همان کسی مانده که آن را بافته است. اگر فرش دستباف را «میراث ملی»، «هنر ایرانی» و «ظرفیت اقتصادی» مینامیم، باید پرسید سهم بافنده از این میراث چیست؟ نمیشود از حفظ هنر قالیبافی سخن گفت، اما شرایطی ساخت که بافنده از بافتن آن نتواند زندگی خود را بچرخاند.
شاید پیش از آنکه همه تقصیرها را بیرون از این حوزه جستوجو کنیم، لازم باشد کمی به خودمان نیز برگردیم و سهم خود را در این مسیر ببینیم. ما، بهعنوان ذینفعان فرش دستباف، در کدام تصمیمها، سکوتها، رقابتها و بیتوجهیها میتوانستیم بهتر عمل کنیم و نکردیم؟ اگر امروز شرایط اقتصادی کشور و بسیاری از اصناف دشوار است، آیا نمیتوانیم درون این صنف کمی بیشتر هوای یکدیگر را داشته باشیم؛ همانگونه که بسیاری از تولیدکنندگان قدیمی، بافندگان را بخشی از خانواده و سرمایه کار خود میدانستند؟ شاید بخشی از راه نجات، پیش از هر برنامه و سیاستی، از همینجا آغاز شود؛ از مسئولیتپذیری بیشتر، نگاه انسانیتر و پذیرفتن سهم خودمان در آنچه بر سر این هنر و مردمانش آمده است. چطور فرش دستباف را از سرمایهای برای ساختن زندگی، به محصولی تبدیل کردیم که روی دست بافنده میماند؟
[IMAGE-2]
تصویر 2: نمایی از زندگی بافنده دیروز و امروز