لغت نامه



یا «لچّک»نقش گوشه های زمینه فرش که معمولاً یک چهارم ترنج است اصطلاحی است رایج در باختران.

نوعی ابریشم پست می باشد که باقیمانده الیاف پیله است.آن را ابریشم درجه«2» نیز نامند.

افزایش تعداد تارهای ابریشم در یک رشته نخ و تابیدن آن.

صمغی است سرخ رنگ که از برخی درختان بدست می آید.مانند شیره از سر شاخه می تراورد و می بندد.لاک مورد مصرف در صنایع از ترکیب قرمزدانه و محلول کربنات سود و زاج فراهم می شود.

گردی است که از مخلوط نمودن گرد روناس و محلول 30 درصد سولفات آلومینیوم یا زاج سفید و جوشاندن آنها و افزایش کمی سود به دست می آید.ابتدا محلول فوق رسوب می دهد و این رسوب را صاف کرده می شویند و خشک نموده می سایند.

انباشته تخم حشره قرمزدانه که بوسیله صمغ مترشحه از آن متراکم می گردد.رنگرزی با این ماده مانند قرمزدانه است.فقط رنگ حاصله براثر صمغ موجود کمی کدر می باشد.

رنگ قرمز تیره که از رنگهای مورد مصرف در رنگرزی موادّ اوّلیّه فرش می باشد نوعی از این رنگ با زاج سفید،قره قروت،روناس،قرمزدانه و جوهر لیمو فراهم می شود.

فرش کناره،این اصطلاح در کردستان و باختران رایج می باشد.این کناره ها با نقشه های ماهی درهم،کلاه فرنگی،جقه چارکی،جقه توپی،ترنج گل و بلبل و سایر طرحهای متداول بافته می گردد.

یا «شیرازه،لور»

یا «شیرازه» اصطلاحی است رایج در ناحیه گلپایگان.

پس از چلّه کشی برای آنکه انتهای نخ های چلّه که از یک طرف به صورت ریشه در میآید مرتب و منظم بماند و آماده بافت شود آن را لبه دوزی می کنند پس از لبه دوزی گلیم بافی انجام می شود.

یا «گوشهفکنج»شکل سه گوشی که در چهارطرف قالی و معمولاً معادل یک چهارم نقش ترنج وسط آن بافته می شود.نسبت بین مساحت لچّک با ترنج در قالی های مختلف متفاوت است و مقیاس مشخصی ندارد.لچّک در جلوه گری فرش و شکل بندی آن بسیار موثر است و با نقشی که به خود می گیرد ممکن است زمینه و متن فرش را به اشکال گوناگون از جمله مربع،مستطیل،بیضی،دایره نشان دهد.

نگ:طرح لچّک ترنج

لچّک ترنجی را گویند که نقشمایه های آنها در ترنج و لچّکی یکی باشد مانند فرش شیخ صفی که در هرگوشه چهار عدد کلاله(سه عدد سالم و دو عدد نیمه)نقش بسته که در ترنج همان کلاله ها با همان رنگ و نقش شانزده عدد بافته شده است.

نوعی از طرح فرش است که نقشه لچّک و ترنج آن با یکدیگر یکسان نباشد.

لچّک دارای انواع است که برخیاز ان به شرح زیر می باشد:الف-از جهت تعداد: 1-در هرگوشه فرش یک لچّک و در فرش جمعاً چهار لچّک وجود دارد.این نوع«لچّک بندی»معمول ترین گونه آن است. 2-در دو گوشه بالای فرش هر طرف یک لچّک و در فرش جمعاً دو لچّک وجود دارد.این طرح ویژه محرابی یا گلدانی یا «محرابی گلدانی»است که دو لچّک بالای فرش هیئت سر در محراب را می سازد. 3-تعداد لچّک بیش از 4عدد در فرش. این طرح و نقشه در فرش هایی بافته می شود که لچّک عیناً یک چهارم (ربع)ترنج نیست بلکه طرح مستقلی دارد و در طول فرش در متن و وصل به حاشیه علاوه بر چهارگوشه آن در نقاط دیگر نیز به فاصله های مساوی بافته می شود. ب-از لحاظ تطبیق طرح و رنگ و نقشمایه با ترنج: 1-لچّک عیناً یک چهارم ترنج است و از هرلحاظ از جمله نقشه و رنگ آمیزی به ترنج شباهت دارد.این فرش را لچّک ترنج نامند. 2-لچّک از جهت ابعاد،نقشه،نقشمایه،رنگ آمیزی یا یکی از این عوامل با ترنج متفاوت است و مستقل می باشد که این خود ممکن است در عین وجود مغایرت نقشه و غیره نسبت به ترنج وضعیت گونه گونی به خود گیرد از جمله: 1-از لحاظ اصول کلی یا رنگهای آن مکمل ترنج باشد.2-به کلی وضعی مستقل و جدای از ترنج داشته باشد که در هر دو صورت فوق طرح فرش را «لچّک و ترنج»نامند.

به رنگ لعل،قرمزی که فام آن شبیه فام لعل باشد.لعل سنگی است قیمتی به رنگ سرخ مانند یاقوت که قسمی آلومین رنگین است.

نمد. اصطلاحی است رایج بین مردم مازندران.

یا «حاشیه باف ساده».قسمت کناری در چهار طرف بافت اصلی قالی. درآذربایجان «لور» گویند.

نوار اطراف پلاس های بافته شده بوسیله چادرنشینان که کف چادر را مفروش میکند.این پلاس ها خود خاصیّت دفع رطوبت دارد و نوار (لوار)اطراف آن دافع سوسک و بید و سایر حشرات موذی است.

یا «شیرازه دوزی»فراهم سازی «شیرازه»قالی.

یا «لوار»

بادامی،به شکل بادام. در فرشبافی به تبعیّت از علم هندسه شکلی را گویند که دارای چهار ضلع متوازی و دو زاویه حاده و دو زاویه منفرجه باشد.لوزی از «سطوح نقشمایه ای فرش»است که در طراحی طرحهای گوناگون بویژه هندسی در نقش فرش از آن استفاده میگردد.

شیوه ای است از بافت فرش که در انواع گره های متقارن و نامتقارن بافته میشود.تفاوت این شیوه با سایر روشهای آن است که تارها در چلّه کشی کاملاً بهم چسبیده و پهلو به پهلوی هم قرار گرفته و فاصله ای بین آنها نیست و به علت تراکم چلّه ها فرش بسیار سفت و محکم و بادوام بافته شده و پشت فرش دارای شیارهای عمیق میگردد.در این شیوه چلّه ها دوبار یکی در روی هاف و دیگری روی نخ مهار تقسیم میشود.

کسی که «گلیم،جاجیم»و امثال آن را می بافد و او را «شالنگی» هم گویند.لوّاف علاوه بر گلیم و جاجیم وسایل زیر را نیز می بافد(با-تاش) 1-«مفرش» که برای حفاظت از رختخواب به کار میرود. 2-باربند که پارچه ای است محکم دارای بند و تسمه و چفت و بست که بکار حمل پارچه و لوازم پارچه ای می رفته است. 3-چادر شب:پارچه ای مربع که برای بستن رختخواب یا استفاده بر روی کرسی بکار میرود. 4-«گاله»که ظرفی است خورجین مانند و بر پشت چهارپایان در مسافرت ها بسته میشود. 5-خان خانی:که ظرفی است گونی مانند اما بزرگ و جادار که برای حمل بارهای سبک و پر حجم مانند پنبه و پشم و کاه بکار میرود. 6-«حکمه ای»مانند جیب با دهانه باز و جای بندی جهت گذرانیدن از کمربند که جنس آن گلیم یا قالی است. 7-پالانی،جل اسب،کیسه حمام(با عرض حدود 25سانتیمتر از جنس پارچه پشمی یا مویی ضخیم و زبر برای کیسه کشیدن تن در حمام)،مویی لباس،فتیله چراغ،مچ پیچ،صوف(پارچه ای زبر و پشمی که به مصرف لباس رو میرسد)که با شیوه گلیم بافی بافته میگردند.

گلیم و زیلو و سایر فرش ها و پارچه های مشابه را بافتن.در میان چادرنشینان کرمان به دستگاه زمینی(افقی،خوابیده)قالیبافی گفته می شود.

اثر،داغ،خال. اثری از مواد رنگی یا چربی که بر شیئی(زمینه)غیر هم آهنگ خود بماند.لکّه ها دارای رنگ و جنس گوناگون اند(نگ:لکه گیری)

فرش با توجه به محل استقرار و استفاده از آن که بر روی زمین و در زیر پا می باشد همواره مورد تهدید صدمات از جمله لکّه ها است.مایعاتی که بر روی فرش ریخته می شود و ایجاد لکّه می کند از لحاظ جنس و رنگ متفاوت اند لذا روش از بین بردن لکّه آنها و مواد مورد لزوم بدین منظور نیز یکسان نمی باشد.باید توجه داشت که پشم خوشبختانه نسبت به سایر الیاف لکّه پذیری کمتری دارد و قابلیّت لکه گیری آن بیشتر می باشد بنابراین فرش پشمی دیرتر لکه میپذیرد و زودتر تمیز می شود.قبل از آنکه به برخی روشهای لکه گیری مبادرت گردد نکات مهم زیر را در این مورد یادآوی می نماید:الف-در صورتی که فرش های موزه ای و قیمتی لکّه بگیرد باید به متخصصان ارائه شود و برطبق نظریه ایشان نسبت به لکه گیری آن اقدام گردد.ب-قبل از بکار بردن هرنوع داروی «لکّه بر»باید جنس تار و پود فرش دقیقاً شناسایی شود تا موادّی که برای لکّه گیری آن انتخاب می گردد بر روی زمینه اثر سوء نداشته باشد. در این مورد بهتر است عین لکّه را در مقیاس کوچکتر و با احتیاط کامل در نقطه ای از زمینه که زیاد جلب توجّه نمی کند بوجود آورد و مواد پاک کننده را بر روی آن آزمایش نمود تا از اثر مواد بر لکه مورد نظر به کار برده شود. پ-چون اثر لکّه تازه زودتر و ساده تر پاک و زایل می گردد می بایست بویژه در مورد لکّه های ناشی از اثر مایعات چون قهوه،چای،آب انگور سیاه و سایر میوه جات و مربّاجات به محض مشاهده لکّه نسبت به مبارزه با آن اقدام گردد. ت-موادّ پاک کننده بکار رفته نیز پس از حصول نتیجه بلافاصله از روی فرش جمع آوری و پاک گردد زیرا پس از خشک شدن ممکن است اثر لکّه به صورت بزرگتر و ثابت تر آشکار شود. ث=چون برخی مواد پاک کننده مثل بنزین قابل اشتعال اند مصرف آنها با احتیاط صورت پذیرد تا ایجاد حریق نشود. ج-چنانچه لکّه مایع است آن را به وسیله پارچه یا دستمال کاغذی تمیز که جنس آن جاذب باشد از جانب اطراف بردارند و جای آن را بوسیله مواد پاک کننده بشویند.بدیهی است اگر لکّه از وسط برداشته شود ممکن است سطح آن توسعه یابد. چ-اگر لکه جسم جامد باشد آن را به آرامی با نوک چاقو یا دسته قاشق بردارند سپس در صورت لزوم جای لکه را با آب و مواد پاک کننده برطرف سازند. ح-از مالیدن کاغذ یا دستمال روی لکّه فرش جدّاً پرهیز شود زیرا این کار موجب گسترش آن می گردد. خ-پارچه یا دستمال و غیره به هنگام لکّه گیری در جهت موافق خواب فرش برآن کشیده شود زیرا چنانچه در جهت عکس خواب فرش عمل شود این کار موجب نفوذ بیشتر لکّه به عمق پرز میگردد و کار را مشکل میسازد.برخی لکه ها و چگونگی لکه گیری آنها به شرح زیر است:1-لکه های چربی:اثر این لکه ها بوسیله بنزین،اتر،سولفور کربن از بین میرود اما باید از این مواد برطبق راهنمایی کارشناسان و رعایت احتیاط بهره گرفت.ضمناً بنزین چنانچه به احتیاط و به مقدار کم مورد استفاده قرار گیرد،بر الیاف کتانی و پشمی و ابریشمی اثر سوء زیادی ندارد. 2-لکه های رنگ روغنی:این نوع لکه را ابتدا به اسانس «تربانتین»آغشته می کنند،سپس به ترتیب با بنزین و آب و صابون می شویند. 3-لکه های صمغی:مخلوط گلیسیرین،اسیداکزالیک،آمونیاک یا نوعی باز رقیق برطرف کننده این گونه لکه ها است. 4-لکه میوه و رنگهای گیاهی:با آب کلر یا محلول«انیدرید سولفورو»در زمینه سفید شستشو میگردد،اما چون آب کلر رنگ فرش یا پارچه را میبرد در زمینه رنگی از محلول رقیق«انیدریدسولفورو»استفاده میشود و در خاتمه محل لکه با آب و صابون شستشو میگردد. 5-لکه های اسیدی:این لکه ها شامل ترشیجات،میوه های ترش،اسیدها میباشد،برای برطرف سازی آنها از «باز»ضعیف مانند آمونیاک استفاده میکنند.کار لکه گیری در این مورد باید سریع و بلافاصله انجام گیرد.از جوش شیرین هم میتوان در لکه گیری لکه های اسیدی استفاده کرد. 6-لکه های بازی:مانند لکه های آهکی یا قلیایی.اینگونه لکه را با آب ...ده می شویند یا آنکه اگر زمینه رنگی باشد محلول رقیق جوهرلیمو را قطره قطره روی لکه میریزند و روی آن می مالند.جوهرنمک یک درصد نیز در این مورد مفید است. 7-لکه مرکب آهن دار یا زنگ:درآب و صابون سرد یا آب«اسیدسیتریک»دار لکه را مدتی قرار میدهند سپس روی آن قطره قطره محلول«اسیدسیتریک»ده درصد یا«اسیدکلریدریک»سه درصد میریزند و بلافاصله اسید را با آب پاک میکنند. 8-لکه های جوهر:محلول یک درصد «هیپو سولفیت سدیم»بکار میرود وسپس محلول رقیق«اسید نیتریک»اثر قلیایی آن را خنثی مینماید و چندبار با آب شستشو میگردد.در مواردی که لکّه بنحوی بر روی زمینه فرش جا خوش کرده باشد که برطرف سازی آن با روش های فوق انجام نشود از طریق «رنگ یابی،روکار گیری فرش» میتوان بدین منظور اقدام نمود،مشروط برآنکه وضعیت فیزیکی این دستباف از جمله ارتفاع ساقه گره آن اجازه چنین کاری را بدهد.

مقیاس اندازه گیری حجم و آن پیمانه ای است معادل حجم یک دسیمتر مکعّب آب مقطّر.به عبارت دیگر حجم ظرفی است به شکل مکعّب که طول هرضلع آن یک دسیمتر باشد.در صورتی که این ظرف را پر از آب مقطّر کنند وزن آن یک کیلوگرم میگردد.

رشته و تار.رشته نازک و بلند پنبه یا پشم یا سایر موادّ طبیعی یا مصنوعی و شیمیایی را گویند.

نیرویی که جهت گسیختن یک لیف لازم است و برحسب گرم به دنیر بیان می گردد.

یا «لی»نوعی نی است که ساقه ای نرم و برگ هایی بر روی باتلاق شناور دارد.این نوع نی که در اطراف مرداب انزلی و دریاچه هامون سیستان و بلوچستان فراوان است در «حصیر بافی»بکار می رود.

کرک های کوتاه چسبیده به تخم پنبه که دیرتر از سایر الیاف پنبه ظاهر می گردد این الیاف را توسط ماشین از پنبه جدا کرده در بازار با همین نام عرضه می نمایند. وزن لینتر بطور متوسط یک درصد وزن وش است.از این ماده در تهیّه پنبه هیدروفیل،سلولز،کاغذهای مرغوب استفاده می کنند.الیاف لینتر 99درصد سلولز دارد.

گرفتن برق و شفافیت طبیعی لیف با عملیّات فیزیکی یا شیمیایی.

مادّه ای که میتواند شیئ دیگری را رنگ کند.موادّ رنگرزی دارای ویژگیهایی است که برخی از آن به شرح زیر می باشد: 1-«گروموفور»دارند و گروه های گروموفور دارای باند مضاعف اند و اصولاً سبب رنگی دیدن اجسام می شوند. 2-دارای گروه های «اگزو کروم»اند تا بتوانند با لیف مورد نظر ایجاد پیوند نمایند. 3-قابلیّت حل شدن در آب دارند. 4-اندازه مولکولی آنها به میزانی است که بتواند در داخل زنجیر مولکولی لیف نفوذ کرده جایگزین گردد.

یا «مادّه رنگرزی»

ماده ای که نسوج را توسط عمل شیمیایی سفید کند.مواد سفیدگری شامل«پر اکسید هیدروژن»که معمولی ترین است و «پرکلریت سدیم و پر اکسید سدیم»و بسیاری دیگر از مشتقات کلرهای آلی است آهک کلرینه نیز یک پودر سفیدگری است که در مقیاس صنعتی بکار می رود.

یا «مازوج»

ماده ای است که در برگ،شاخه،ساقه،ریشه،ثمر برخی گیاهان از جمله بلوط،کاج،گردو،انار،بید،سماق،هلیله،گندل،جفت یافت می شود.این مادّه بوسیله حشره مخصوصی روی درخت بویژه بلوط متراکم می گردد و به شکل دانه به اندازه فندق در میآید،این دانه ها را جمع کرده آماده برای رنگرزی می نمایند.رنگرزی این مواد با سایر مواد رنگ دار تفاوت زیادی ندارد فقط به واسطه کم و زیاد بودن مواد مازوجی در آن و نیز نوع ماده رنگی این گیاهان با دندانه های مختلف تولید رنگهای گوناگون می کند.اگر پشم را بدون دندانه یا مواد مازوجی رنگ کنند تولید رنگ زرد کمرنگ کدر می نماید که در برابر نور و شستشو بی ثبات است.با دندانه آهن نظر به مقدار دندانه ای که بکار می برند رنگهای خاکستری روشن تا مشکی بدست می آورند.

یا «ماشورهمچوب یا نخ تابیده یا هر وسیله ای که نخ بدان تابند.در قالیبافی مقداری در حدود 150 گرم نخ که به شکل پیله کرم ابریشم در یکجا و بدور هم بسته شده و به مصرف بافت برسد.

یا «ماشوره نمودن»تابیدن مقداری نخ است به دور ماسوره تا جهت استفاده آماده باشد.

به رنگ«ماش» که ترکیب سبز و نارنجی است و رنگ دانه گیاه ماش می باشد.نوعی از این رنگ را رنگرزان از امتزاج«هیدروسولفید،سود،نیل،برگ مو،پوست بیرونی گردو و زاج سفید می سازند.

برگ هایی است پراکنده در اطراف گلهای وسط نمد که جزئی از«طرح و نقشه نمد»می باشد و بر زیبایی آن می افزاید.

وجوهی که به موجب مقرّراتمربوطه از منافع یا بهای دادوستد کالاها و افزایش فروش نسبت به خرید یا هرنوع درآمد دیگر و نیز از دارایی افراد بوسیله مامورین مالیات تشخیص و از مؤدیان دریافت می گردد.مالیات بر دو گونه است: الف-مستقیم:مالیاتی است که مستقیماً به صورت نقد دریافت گردد مانند مالیات بر درآمد و غیره. ب-غیرمستقیم:که بطور غیرمستقیم و با اضافه کردن بر قیمت کالا و مایحتاج مردم از ایشان دریافت می گردد.

طول فرانسوی است که تقریباً در جهان پذیرفته شده و آن معادل یک چهل میلیونیوم طول محیط زمین است.متر به«100»سانتیمتر و «1000»میلی متر تقسیم میگردد.

رایج ترین مقیاس و واحد اندازه گیری سطح است و معادل مربّعی است که طول هرضلع آن یک متر باشد.

مقیاس اندازه گیری حجم جهانی است و آن ظرف مکعّبی است که طول هر ضلع آن یک متر باشد.

شخصی است که در مقابل دریافت دستمزد حمل کالا یا مسافر را از محلّی به محلّ دیگر با طریقه حمل مشخصی بر عهده گیرد.

یا «زمینه فرش»

مقیاسی است قدیمی و رایج برای اندازه گیری وزن و آن معادل 4/64 گرم یا 24 نخود و یک شانزدهم سیر می باشد.