لغت نامه



یا «گبّه» نوعی فرش از جنس قالی است که در بین عشایر و ایلیات و بافندگان روستایی و شهری بویژه مقیم در جنوب و مرکز کشور و ایل قشقایی بافت آن متداول می باشد.این قالی با پرز و خواب بلند،و باتعداد پود زیاد که معمولاً بین «3 تا 8»عدد پس از هر ردیف گره زنی است بافته می شود.گبه درشت باف و با گوشت زیادی که دارد زیرانداز جالبی برای روستائیان و عشایر بشمار می رود.این فرش برای بافندگان و مصرف کنندگان آن زینتی و اعتباربخش است.بافتن گبه با طرحهای ذهنی و ابتکاری هندسی و نقشهای حیوانات بویژه شیر که نشانه شجاعت و دلیری است و ببر و پلنگ و اسب و گوزن و آهو و انواع پرندگان انجام می پذیرد.نقش «گبه»همچون سایر فرشها نشان دهنده خواهشهای درونی،باورها،اعتقادات طرّاحان و بافندگان آن است.زنان عشایر و روستایی با بافتن نقش حیوانات بی باک و متهوّر،سرکش،بی تاب،رمنده،آزاد،از مردان خانواده و سایر افراد می خواهند تا چنین باشند.پشم مورد مصرف در فراهم سازی نخ«گبه» خود رنگ است که معمولاً از سه تا چهار رنگ تجاوز نمی نماید و در صورت نیاز به رنگرزی آن از رنگهای شبیه رنگ اصلی استفاده می شود و بدین جهت رنگ این زیرانداز در برابر شستشو و نورآفتاب مقاومت بیشتری دارد.مقاومت گبه اصولاً بیش از قالی معمولی می باشد زیرا موادّتشکیل دهنده آن کلاً طبیعی است.این خصوصیّت توام با کیفیت خوب طرّاحی و بافت موجبات استقبال عامّه در داخل و خارج کشور را برای خرید آن فراهم نموده است،تا آنجا که اینک در استانهای جنوبی از جمله«بوشهر» این کالا حتّی پیش خرید می گردد.«قالی گبه»با پرز و خواب کوتاه تر و گوشت کمتر نوع مرغوب«گبه»است که پشم مورد مصرف در آن نیز خدرنگ و عمدتاً بدون رنگرزی می باشد.ابعاد انواع گبه معمولی و از«200 × 100 متر تا 250 × 150» سانتیمتر در نظر گرفته می شود.

در لغت به معنی سنگین و وزین است.از لحاظ اقتصادی قیمتی است از اجناس که بالاتر از بهای رایج بازار باشد.

گرده اطراف گل را که در نقش قالی پشمی بافته شده،نخ ابریشم بافتن و مشخّص ساختن.این کار به جهت زیبایی و برجسته نشان دادن گل اصلی و آشکار ساختن حواشی از متن و ایجاد مرز بین آنها انجام می پذیرد.

به رنگ پوست تازه گردو که از خانواده سبز است.پوست دوم گردو که معمولاً به چشم می خورد و در بازار گردو با آن معامله می کنند قهوه ای و دارای رگه های روشن است.رنگ گردویی در کار فرش بافی مورد استفاده می باشد.

واحد وزن جهانی که فرانسوی است و تقریباً معادل یک پنجم مثقال و وزن یک سانتیمتر مکعب آب مقطر در «4» درجه حرارت تحت فشار طبیعی می باشد.کیلوگرم = 1000 گرم

مقیاس طول قدیمی که اینک نیز بعضاً متداول است و معادل یک شانزدهم ذرع یا گز معمولی که«104» سانتیمتر می باشد یعنی «6/5»سانتیمتر یا ذرع و گز تبریز که «112» سانتیمتر است یعنی «7» سانتیمتر می شود.در گذشته ذرع به چهار قسمت و هر قسمت یک چهارک و هر چارک به چهار گره تقسیم می گردید.مقیاس گره برای تعیین«رجشمار» فرش بکار می رود.

چرخش نخ پرز(خامه) به دور تار (چلّه)با ترتیب خاص را گویند.این عمل اساس کار قالیبافی است.هر اندازه تعداد گره در واحد سطح قالی بیشتر باشد رجشمار آن بالاتر بوده بر استحکام و دوام آن می افزاید و فرش بافته شده مرغوبیّت افزونتری می یابد و نقش ها صریح و آشکارتر به نظر می رسد.اصطلاح فرش«ریز باف و درشت باف» رایج در بین عامّه نیز از همین جا سرچشمه می گیرد،طبقه بندی کیفی فرش ها براساس بافت نیز معمولاً با تعداد گره دریک واحد سطح یا طول انتخابی مانند«گره،اینچ،فوت،دسی متر»انجام می گردد.برای سنجش ریز و درشتی بافت فرش گاه نیز از مقیاس تعداد گره در چارک طولی(25 سانتیمتر)استفاده می نمایند مثلاً فرش را«160»رج یک چارک که تقریباً همان فرش«40»رج در گره یا فرش«40»است گویند.تعداد گره را در واحد سطح یا طول انتخابی«رجشمار»نامند.یک کارگر سالم و پرکار بطور عادی تا«8000»گره در روز می زند و دیده شده که استثنائاً با مساعد بودن شرایط کار کارگران تا«15000» گره نیز در روز زده اند گره دارای انواع است.

که گره«تک بر تار»نیز گفته می شود و نوعی گره قدیمی و غیرمتداول در فرش است طرز زدن این نوع گره چنین است که «پرز 1/5 دور» برگردد تار می چرخد و بر آن گره می خورد و بدین طریق دو سر پرز(خامه) بالا ایستاده سطح پرز دار فرش (خواب)را تشکیل می دهد.

نوعی گره نامتقارن(فارسی باف)است با این تفاوت که یک طرف پرز دو دور روی نخ تار می پیچد و برای آنکه پود فرش از قسمت پشت آن دیده نشود با شانه های سنگین کوبیده می شود(با-ما-477)

نوعی گره است که به جای تابیدن به دور دو تار مجاور و به قول معروف«یار»از یک تار به تار غیر یار خود گره می خورد و در حقیقت از جای خود به جای دیگر می پرد.

یا آذربایجانی یا «گره متقارن»

نگ:بافت تقلبی فرش و انواع آن»

یا «گره تک تار» یا «گره اسپانیایی»

یا «جفتی بافی»

گرهی است ویژه و بدین گونه زده می شود که خامه،چلّه چپ را دور زده از پشت تار راست بیرون می آید.

گرهی که با انگشتان دست زده می شود و برای این کار از قلّاب استفاده نمی گردد.زدن این گره مشکل و وقت گیر می باشد.

یا «گره متقارن» ترکی باف.

گرهی است که خامه چلّه راست را دور زده از پشت چلّه چپ بیرون می آید.

یا «گره متقارن،ترکی باف»که قلّاب از زیر نخ خامه مورد بافت رد می گردد.

یا «گره نا متقارن»

یا «گره نامتقارن» احتمال می دهند که این نوع گره در بین قالیبافان سنه(سنندج)رایج بوده و به مرور توسعه یافته است.

یا «گره نامتقارن»(نگ)فارسی باف که به شهر صحنه در استان باختران که یکی از مراکز عمده قالی بافی ایران است نسبت داده شده و احتمال می دهند این نوع گره از این مرکز به توضیح اینکه چنانچه روش بافت اصلی فرش از جانب چپ به راست باشد،گره عکس از راست به چپ زده می گردد،سایر نقاط توسعه داده شده باشد.

این گره برخلاف جهت بافت اصلی فرش زده می شود.

یا «گره نامتقارن»

گره متقارن» که با قلاب بافته می شود.

یا «گره متقارن»که منسوب به شهر قیوردز از مراکز عمده فرشبافی ترکیّه است.

نوعی بافت بسیار نامرغوب فرش دستباف می باشد و آن چنین است که پرز فقط چلّه را نیم دور می گردد و اصولاً گرهی بوجود نمی آورد. بافت فرشهای ماشینی که به وسیله ماشین صورت می گیرد نیز بدینگونه انجام می شود.

خط نشان،این اصطلاح در غرب کشور بویژه در استانهای باختران و کردستان رایج است.

یا «گره ترکی باف» در این نوع گره که در بین قالی بافان شمال و شمال غربی و غرب کشور متداول است،نخ خامه از روی دو تار و از کنار آنها به عقب برده می شود و سپس از داخل تارها به جلو بر میگردد و با کشیدن سفت می شود و مقدار اضافی خامه با قیچی وسیله بافنده قطع می گردد.بافت با گره متقارن محکم تر از سایر انواع بافت است.ابتدا چنین می پنداشتند که این نوع گره بوسیله ترکان سلجوقی ابداع گردیده و در ایران متداول شده و از این جا به سایر نقاط از جمله ترکیه برده شده ات اما«فرش پازیریک» که حدود پنجاه سال پیش کشف گردید و نوشته اند با گره متقارن بافته شده و متعلق به بافندگان نواحی ایران است این نظریه را منسوخ نمود.بافت با گره متقارن(ترکی)گاه از سمت راست و گاه از سمت چپ شروع می شود.این گره معمولاً بوسیله قلاب زده می گردد و در فرش های دو پود به کار می رود.سایر شیوه های بافت را نیز می توان با قلاب و گره متقارن انجام داد.

مقیاسی است در سطح و آن جهت اندازه گیری تعداد گره بافته شده در سطح به کار می رود.این سطح معادل مربّعی است که طول هر ضلع آن «6/5» سانتیمتر و در آذربایجان(نگ:گره)و کرمان«7» سانتیمتر می باشد.

آنگاه که زدن دو گره به جهت کمبود تعداد تار و محدودیت جا امکان پذیر نمی باشد با استفاده از دو رشته خامه یک گره می زنند بدین معنی که گره با چهار رشته خامه حاصل می گردد در حالیکه گره معمولی نتیجه بهم آمیختن دو رشته پرز است.گره مضاعف،بافت را در عرض و طول پهن تر جلوه می دهد.گره مضاعف در ردیف گره های کمکی محسوب می گردد.

گرهی که ساق آن به جهت تنهایی و یکدانه بودن در لابلای سایر ساق گره ها با رنگهای متفاوت گم شود.به عبارت دیگر گرهی که با نخ غیر همرنگ سایر گره های اطراف زده شده و رنگ ساق آن به جهت نازکی و کم باری مغلوب رنگ ساق گره های اطراف خود شود.چون مغلوبیّت به جهت کم باری گره اتفاق می افتد باید بار گره وسط(مغلوب)اضافه شود تا خود را بهتر بنمایاند و مغلوب آن رنگها نگردد.

یا گره «نامتقارن،فارسی باف»

یا «گره فارسی باف» که چون گره بطور متقارن به دور هر تار پیچیده نمی شود آن را نامتقارن نامند. طرز زدن این گره چنین است که:بافنده نخ پرز را به دست چپ گرفته ابتدا آن را از پشت نخ اول گذرانیده و روی نخ بعد(دوم)آورده و دور آن می پیچد و از بین دو نخ اوّل و دوم خارج می سازد.در حقیقت نخ پشت تار سمت چپ قرار می گیرد و دور تار سمت راست پیچیده می گردد.این نوع گره از زمانهای بسیار دور در ایران،هند،مصر،چین متداول بوده و هم اکنون نیز معمول است.قالیبافان ایران در نواحی مشهد،اراک،قم،اصفهان،کرمان،تهران برای بافت قالی معمولاً از این نوع گره استفاده می کنند.«جفتی بافی» که نوعی تقلّب در بافت است در فرشهای با گره نامتقارن بیشتر بکار می رود زیرا انجام این کار با دست بیشتر امکان پذیر است.

برای آنکه سر و ته فرش زیباتر جلوه کند در انتهای گلیم باف آن یا اگر گلیم باف نداشته باشد در انتهای «ساده باف» و ته ریش فرش با گره زدن رشته های آن بهم گره های نخودی شبیه دانه تسبیح می زنند.گره نخودی جزء گره های تزئینی می باشد.

یا «بافت تقلّبی فرش و انواع آن»

نوعی گره است که در بافت های هنری و پیشرفته کاربرد دارد و به صورت گره اضافی بر تار یا با استفاده از تارهای جانبی زده می شود.

یا «پرز-طول ساق،روش اندازه گیری»

گره زدن در فرش بطرق گوناگون و روش ها و هدف های مختلف انجام می شود.در هر ناحیه و شهر و روستا و ایل و عشیره نوعی از گره رایج است تا آنجا که با ملاحظه نوع گره و بافت می توان بافتگاه فرش»را تعیین نمود.انواع مهم گره رایج در فرش ایران: الف-«گره نامتقارن»فارسی باف که بیشتر در مشهد،اراک،قم،اصفهان،تهران و نواحی آن رایج می باشد. ب-«گره متقارن»ترکی باف که بویژه در آذربایجان،همدان،ترکمن صحرا رایج است و از استحکام و مزایای بیشتری برخوردار می باشد. پ-«گره کمکی»که در میان بافت برای کمک به گره اصلی زده می گردد و گره مضاعف نوعی از آن است. ت-گره زینتی که در پایین و بالای فرش و بر روی گلیم یا صوف بافته می شود و دنباله دار است مانند گره های قایقی،دانه چین،پل و غیره. ث-«گره تک تار»که شبیه گره اسپانیایی است و هر گره مستقلاً بر یک تار زده می شود و خود دارای انواع ربطی،وضعی،ترمیم است. ج-«گره معکوس»که در جهت عکس بافت اصلی زده می شود چه در بالا و پایین و چه در بغل آن. چ-«گره های تقلبی»مثل گره جفتی.

یا «پرز- تراکم»

برای تعیین تعداد گره در واحد سطح فرش،قالی از پشت بر روی سطح صاف پهن می شود و چهارگوش آن وسیله دو قطر فرضی بهم متّصل می گردد.محل شمارش عبارت خواهد بود از چهار قسمت ایجادشده از کشیدن قطرها و نیز مرکز فرش که محل برخورد قطرها است.طرز کار چنین است که یک مربّع فلزی را که هرضلع آن ده سانتی متر(یک دسیمتر)باشد بر مرکز فرش قرار می دهند یا چنین مربّعی را با کمک خط کش و مداد بر مرکز فرش ترسیم می کنند سپس با کمک سوزن یا وسیله نوک تیز دیگری تعداد گره در یک رج افقی و تعداد ردیف عمودی را می شمارند.مربّع فلزی یا نقش آن را بار دیگر در هریک از قسمت های چهارگانه ذکرشده بالا قرار داده تعداد گره در ردیف عمودی و افقی آن سطوح را نیز می شمارند،معدّل اعداد بدست آمده در ردیف های عمودی و معدل بدست آمده در ردیف های افقی را محاسبه کرده در یکدیگر ضرب می نمایند،عدد بدست آمده عبارت از تعداد گره در یک دسیمتر مربع فرش می باشد(با-ما-453) همین کار را برای تعیین تعداد گره در سایر واحدهای انتخابی از جمله«گره مربع»یا گزینش مربع های با طول ضلع«یک گره» (6/5 یا 7 سانتیمتر)می توان انجام داد.

جهت تشخیص نوع گره،فرش را روی زمین صاف پهن می کنند،سپس دو ردیف پرز آن را از هم جدا کرده بافت آن ها را ملاحظه و تشخیص می دهند.اگر بدین طریق نوع گره مشخص نشد در صورت امکان یک رشته از پرز فرش را بیرون می کشند و از روی حالت پیچش گره و تعداد تاری که هر گره روی آن قرار گرفته نوع گره را تعیین می نمایند.(با-ما-477)

نخ را به صورت کلاف دستی در آوردن،اصطلاحی است رایج در جلگه رخ شمال تربت حیدریه.

یا «ذرع»مقیاس طول قدیمی و معادل «104»سانتیمتر یا در آذربایجان و کرمان«112»سانتیمتر است.گز «16»گره می باشد.

چوبی که در میان چلّه گلیم نهاده می شود تا نخ ها را یک در میان از رو و زیر خود عبور دهد.این چوب مانند «ورد» در دستگاه بافندگی عمل می کند.

یا «جغرافیای فرش ایران»

یا «جغرافیای فرش جهان»

می خواه و گل افشان کن از دهر چه می جویی ، این گفت سحر گه گل،بلبل تو چه می گویی/مسند به گلستان بر تا شاهد و ساقی را ،لب گیری و رخ بوسی می نوشی گل بوی «حافظ» -شکوفه باز شده،غنچه ای که شکفته شده،برگهای رنگین(گلبرگ)بهم پیوسته که برخی درختان و گیاهان در روی ساقه های کوتاه که بر شاخه های آنها می روید دارند.گل ظاهراً از چهار قسمت بشرح زیر تشکیل گردیده است:الف-گلبرگ:که برگ گل است و اوراق بسیار لطیف و رنگین و نازکی می باشد که به یک یا چند رنگ بوده در یک یا چند ردیف مشاهده می گردد. ب-مادگی گل:که قسمت برجستگی بالای آن را «کلاله»نامند و نیز پرچم که از رشته های مادگی درشت تر و بلند بوده و معمولاً در میان مادگی ها دیده می شودو و هر دو قسمت پرچم و مادگی اغلب به صورتی بسیار زیبا رنگین می باشند. پ-کاسبرگ:که به صورت کاسه ای گلبرگها را در میان گرفته و در حقیقت آنها را محافظت می نماید.رنگ کاسبرگ که از قطعات مختلف تشکیل شده معمولاً سبز است. ت-دمبرگ: که برگ را به شاخه گیاه متّصل می سازد. گل یکی از بن نگارهای معروف و رایج و زیبا در فرش است،برخی نوشته اند که از عهد صفویه در نگاره های فرش به صورتی جدّی و اصلی داخل گردیده و بویژه نوعی گل به نام «گل عبّاسی»طراحی شده است.گل در میان فرشبافان باختران به معنی نقش است،و منظور نقشه کلّی قالی است و«ریزه گل»به معنی خرده نقش ها یا بن نگارها به کار می رودگاه این اصطلاح برای یک نقش معیّن نیز گفته می شود.

فرشی است که تمام یا قسمتی از نقش آن(تصاویر-گلها)از نخ ابریشم بافته شده باشد.

فامی است از خانواده قرمز به رنگ گل درخت «به» که در رنگرزی فرش به کار می رود.