لغت نامه



فرشی است تزئینی که در بافت آن از ریشه های زر و سیم استفاده شده باشد.

یا فرش «کف ابریشم»

فرشی که در کارگاه های بزرگ و عمومی یا کوچک و انفرادی در شهرها یا حومه آن بافته می شود. دست باف های شهری اعم از: قالی، قالیچه، گلیم، جاجیم، پلاس ... نسبت به «فرش روستایی و ایلیات و عشایر» تکامل بیشتری یافته و دارای طرح ها و نقش های زیباتر و رنگ آمیزی و بافت جالب تر است و بدین لحاظ بیش از فرش روستایی باف مورد توجه عامه قرار گرفته و در رقابت با آن همواره پیشتاز بوده است. برخی دلایل این برتری عبارتند از: 1- وجودطراحان ماهر و آشنا به هنر و ریزه کاری های فرشبافی و مسلط به انواع نقش های اصیل و جالب ایرانی در شهرها. 2- وجود طرح ها از پیش آماده شده که بافنده می تواند بر طبق سلیقه خود و مشخصات فرش رد نظر یکی از آنها را برگزیند. 3- مواد اولیه مرغوب و متنوع و فراوان. 4- وسایل کار پیشرفته که خود در ایجاد تسهیلات برای کارگران و روش های صحیح و بهتر بافت موثر است. 5- محیط کار مناسب و دارای تأمین، دستمزد نسبتاً کافی که موجد رفاه و آسایش کارگران اعم از بافنده و رنگرز و غیره است. 6- بازار پر رونق شهری. 7- وجود سرمایه گزاران علاقمند و هنردوست. 8- در اختیار داشتن سایر امکانات شهری. بافتن فرش در اغلب شهرهای ایران و حومه آن ها رواج دارد و برخی از مهم ترین این مراکز بترتیب الفبا عبارتند از: اراک، اصفهان، بیجار، بیرد، تبریز، سنندج، قم، کاشان، کاشمر، کرمان، مشهد، نایین، همدان و یزد.

فرش کهنه و دیرینه که بطور معمول حداقل یک قرن (100 سال) برآن گذشته و از لحاظ سلامت و نوع مواد اولیه ارزش نگهداری داشته باشد.

فرشی که گلها و احیاناً شاخ و برگ های موجود در نقش آن از نخ ابریشم بافته شده باشد. این فرش ها معمولاً دارای پرز پشمی است و بدین لحاظ در ردیف فرش های پشمی قرار دارند. استقامت این گونه دست باف های به جهت عدم تناسب مقاومت پشم و ابریشم معمولاً نباید زیاد باشد.

فرشی را گویند که بر روی گل های نقش آن پرزها بلند تر و برجسته و سه بعدی نشان داده شود. مناظر سه بعدی و گل برجسته با سایه روشن هایی که در این فرشها بوجود می آورند طبیعی تر به نظر رسیده و جلوه گری خاص می یابند. بافتن گل برجسته با روشی فنی و از طریق زدن گره با خواب عکس انجام می گیرد.

در اینگونه فرش ها با استفاده از تارهای اضافی که در نقاط ضروری به تار اصلی فرش گره زده می شود و اضافه می گردد یک لا بر روی فرش می بافند. به طور مثال: در ایی از نقش فرش که بال فرشته یا برگردان فرش دیگری را نشان می دهند، بال فرشته یا برگردان مذکور را وسیله بافتن لایه اضافی بر روی فرش اصلی محسم می سازند. این دست بافت ها بطور کلی تزئینی و موزه ای می باشد و بکار زیرانداز نمی رود.

فرش ساده (موکت) یا نقش داری که بوسیله دستگاه های خودکار ماشینی و معمولاً با الیاف مصنوعی فراهم شده باشد. می توان با الیاف طبیعی پنبه و پشم و ابریشم نیز وسیله ماشین، فرش بافت. فرشهای بافته شده ماشینی با الیاف طبیعی بدون شک مضراتی را که فرش های با الیاف مصنوعی دارند نخواهند داشت.

فرشی که بر اثر حسن انتخاب مواد اولیه و نیز دقت در طراحی و رنگ آمیزی و بافت. آن به صورت دستبافی ارزشمند و چشم گیر درآمده و دارای امتیازاتی بدان حد باشد که علاقمندان را به انتخاب و حفاظت از آن وا دارد.

فرش دستبافی است که از قالی های معمولی به لحاظ جنس مواد اولیه، طراحی . باغفت بهتر بوده و بطور کلی مورد پسند فرش شناسان داخلی و خارجی قرار گیرد.

یا «فرش ماشینی»

فرش گرانمایه و ارزشمند و دارای نفاستی که معمولاً طراحی و بافت آن هنرمندانه است و با مواد اولیه مرغوب فراهم شده و از جانب علاقمندان نگهداری و مورد استفاده قرار می گیرد.

نگهداری فرشهای نفیس و موزه ای و عتیقه ای دستباف با توجه به ظرافت و صدمه پذیری آنها که بر اثر گذشت زمان و فرسودگی تشدید گردیده است مستلزم اعمال دقت و رعایت بسیاری نکات درر طول نگهداری و حفاظت می باشد. رئوس برخی از این نکات بشرح زیر است: الف- آشنایی با جنس مواد اولیه و نوع بافت و رنگ و میزان صدمه پذیری فرش و توجه به خواص فیزیکی و شیمیائی آن بمنظور تعیین وضعیت نگهداری این دستباف. ب- رعایت میزان حرارت، رطوبت هوا، نور مطلوب بنحویکه در طول زمان لطمه ای بفرش وارد نسازد. پ- حفاظت فرش از صدمات، آفات. ت- احتیاط کامل و دقت در حمل و نقل، شستشو، استریل و ضد بید کردن. ج- هوا دادن، آفتاب دادن فرش، سمپاشی محیط آن بطور متناوب و بقدر نیاز. جزئیات بسیاری از اقدامات فوق در ذیل عنوان های مربوطه آمده است.

فرشی که طرح و نقش آن هنرمندانه تهیه و بافته گردد. هنرمند در هیچ یک از مراحل طراحی و بافت، خود را مقید نمی سازد و محدود نمی کند، او ابعاد، طرح، رنگ آمیزی فرش را مانند تابلوی نقاشی بدون هرگونه قید و بند تعین کرده می بافد یا بافتن آن را توصیه می نماید. هرگونه ابطه در کار هنر، سدی است بر سر راه آفرینندگی و خلق. هنرمند. با رستن ازقید ضوابط خویش را آزاد و فارغ البال می سازد و به نقش آفرینی می پردازد.

فرش، این پدیده دیرپا، هنری و مردمی، همانگونه که در استواری و دیرپایی هنر طراحی، رنگرزی، ریسندگی و بافندگی مؤثر بوده، به شکوفایی ادبیات و هنر بشعر، شاعری مردم مسرزمین ما نیز به سهم خود پویایی بخشیده و آن را نمکین کرده است. نمونه ای از اشعار معمولی و محلی، نوشته ها، ضرب المثل ها که پیرامون فرش و فرشبافی و هنرهای جانبی آن و نیز فرش و قالی به استعاره و کنایه گفته شده به شرح زیر می باشد: الف- اشعار شاعران از رودکی شاعر قرن چهارم هجری نپرد بلبل باغ جز بسد و مینا نیوید آهو اندر دشت جز پر قالی و پرنون از تو خالی نگار خانه جم فرش دیبا کشیده بر بحکم از فردوسی شاعر قرن چهارم بگسترد فرشی ز دیبای چیم که گفتی مگر آسمان شد زمین درم دارد و گنج و دینار نیز همان فرش دیبا و هرگونه چیز از نظامی شاعر قرن ششم بر سر آن بستان حور سرشت فرش و تختی چو فرش و تخت بهشت باز هل این فرش کهن پوده را طرح کن این دامن آلوده را عین القضات همدانی شاعر قرن ششم ما مرگ و شهادت از خدا خواسته ایم آنهم به سه چیز کم بها خواسته ایم گر دوست چنان کند که ما خواسته ایم ما آتش و نفت و بوریا خواسته ایم از سعدی شاعر قرن هفتم شیخ شبی به مدرسه آمد ز خانقاه بگسست عهد صحبت اهل طریق را گفتم میان عابد و عالم چه فرق بود تا اختیار کردی از آن این طریق را؟ گفت آن گلین خویش بدر برد ز موج و ین سعی می کند که بگیرد غریق را همی گسترانید فرش تراب چو سجاده نیکمردان بر آب آن صانع لطیف که بر فرش کائنات چندین هزار صورت الوان نگار کرد گر آزاده ای بر زمین خسب و بس مکن بهر قالی زمین بوس کس خونت برای قالی سلطان بریختند ابله چرا تخفتی بر بوریای خویش جلال الدین محمد موالوی شاعر قرن هفتم در درون خود بیافزا درد را تا ببینی سرخ و سبز وزرد را کی ببینی سبز و سرخ و بور را تا نبینی بیش از این سه نور را لیک چون درنگ کم شد هوش تو شد ز نور آن رنگها روپوش تو چونکه شیب آن رنگها مستور بود پس بدیدی دیدرنگ از نور بود نیست دیدرنگ بی نور برون همچنین رنگ خیالی اندرون این برون ازآفتاب و از سهی است وان درون از عکس انوار علامت نور نور چشم خود نور دل است نور چشم از نور دلها حاصل است باز نور دل نور دل نور خداست کو ز نور عقل و حس پاک و جداست شب نبد نور و ندیدی رنگ را پس بضد آن نور پیدا شد ترا شب ندیدی رنگ کان بی نور بود رنگ چبود مهره کور و کبود گه نظر بر نور بود آنگه برنگ ضدبضد پیدا شود چون روم و زنگ دیدن نور است آنگه دید رنگ وین بیضد نور دانی بیدرنگ پس بضد نور دانستی نو نور ضد ضد رامی نماید در صدور رنج و غم را حق پی آن آفرید تا بدین ضد خوشدلی آید پدید پس نهانی ها بضد پیدا شود چونکه حق را نیست ضد پیدا شود ملک الشعرا بهار شاعر معاصر باد آباد مهین خطه کاشان که مدام مهد هوش و خرد و صنعت بینایی بود هرکه برخاست زهر پیشه ز شهر کاشان در فن خویشتنش فرد توانایی بود فرش زیباش کنون شهره شهرست چنانک زری و مخمل او شاهد هرجایی بود از استاد رضا خشکنایی هرکه نقش خویش ببیند در رخ زیبای فرش نقشها پیدا و پنهان است در سیمای فرش فرش را ای گوهری با دیده دل بنگری تا بینایی در نگاهی راز ناپیدای فرش قاصدم و از طرف کوی دوست نامه ام از قصه گیسوی دوست در ورق فرش نهان کرده ام عشوه ای از گوشه ابروی دوست ما دیده و دل در گرو فرش نهادیم جانهابقدوم ملک العرش نهادیم هر نکته به ما از طرف عرش برآید نقشی شود و بر زبر فرش درآید الهی مدد کن ز نو برفروزیم چراغ هنر را زنار گذشته بیائید بازآوریمش به گلزار گل قالبی زرنگار گذشته بیائید ای چیره دستان خلاق به باغ آوریمش بهار گذشته به لطف و به فضل خدای توانا توانش دهیم از تبار گذشته به بازار و بازاریان بازبحشیم سررشته کسب و کار گذشته جوانا گره زن به قالی امروز ز طرح نوینی به تار گذشته برنگ و بطرح و بزیبایی بافت بیفزا بمیزان کار گذشته الهی تو هم خود بحق محمد (ص) بر این سکه می زن عیار گذشته خدای به صدق و صفای صدیقان به ما بازگردان کبار گذشته... ب- شاعران گمنام: خواجه در ابریشم و ما در گلیم عاقبت ای دل همه یکسر گلیم ای بر تشک سپهر جایت قالیچه چرخ زیر پایت قالیچه نشین چرخ چارم در زیلوی چارگوشه ات گم آراسته بر رکاب اجلال قالیچه فتح و عز و اقبال گلیم بخت کسی را که بافته اند سیاه به آب زمزم و کوثر سفید نتوان کرد دوست را کس به یک بدی نفروخت بهر کیکی گلیم نتوان سوخت آمدی لب برم قالیچه تکاندی قالیچه گرد نداشت خودتر نماندی بهتر حریر و صوف و اطلس «نمدم» یک موی نمدم بهر دو عالم «نمدم» فردا که حساب روز محشر گیرند جز یک نمدی حساب دیگر «نمدم» (خراسانی) ت- اشعاری که بر فرشها بافته شده است: رباعی ریر گرداگرد ترنج فرش نقش ترنج با گل و جانور موزه متروپلیتان نیویورک بافته گردیده است. تی در دل لاله تز دست غمت وی نرگس و گل فرش حریم حرمت از حسرت پابوس نو ای سرو روان افتاده گل و سبزه به زیر قدمت موزه «پولدی-پتزولی» موجود است بافته شده. در متن شعر ای خوش آن فرش که در بزم مراد سایه وش در قدم شاه افتاد روش بنهاده بره چون خورشید گرد فر ره او موی سفید این نه فرش است گل نسترن است پرده دیده حورالعین است بوستانی است پر از لاله و گل زان سبب کرده در اوجا بلبل نقش رنجیره او کرده عیان جدول آب بهرگوشه روان ره بر چمه حیوان دارد نقش هر جانورش جان دارد به زرخاربتان چگل است صحن گلزار رویش خجل است پیش گلهاش گلستانی خار است سبزه ا خط رخ دلدار است برگ اسلیمی او در دیده زلف حوری استت بهم پیچیده هست هر برگ ختایی بنظر سربسرلاله سیراب دگر لاله زاری است ولیکن نه چنان که در او راه برد خزان چون گل زرد وی آید بنظر کس نبیند سوی خورشید و قمر تارش از رشته جان بافته اند بهر دارای جهان بافته اند ای همایی به دعا دست برآر که بدین ختم شود آخر کار یا رب این نوگل خالی ز خلل که برون آمده از باغ امل فرش کن در ره دارای جهان غنچه باغنچه امن و امان ث- شعرگونه هایی که استادکاران بهنگام کار بمنظور راهنمایی بافندگان می خوانند. در این باره توضیح می دهد که شعر به خلاف آنچه که در اذهان برخی از مردم جای گرفته علاوه بر ذوقیات و حالات عاطفی، پدیده ای جدی و تاثیر گذارنده در زندگی انسان است. این نمود آسمانی از آنجا که برخاسته از احساس و عواطف گوینده است در تحریک و تلطیف احساسات و اندیشه شنونده تاثیر بسزا دارد... برای نمونه از این تاثیرگذاری می توان از اشعار حماسی یا اشعاری که صاحبان حرفه و پیشه برای تحریک کارگران در افزایش بازدهی کیفی و کمی کار آنها می خوانند یاد کرد بناها، پنبه زنان، قالیبافان از جمله این کارگرانند و اشعار بسیاری از گذشته دور و نزدیک از استادکاران خود به یادگار دارند. در فن قالیبافی شعر گونه ها نتنها برانگیزاننده احساس و نیرو بخش اند بلکه خود راهنمای بافندگان در نحوه بافت حتی انتخاب رنگ خامه مورد بافت می باشد. این شعرگونه ها را استاد کار از روی نقشه می خواند و بافندگان با توجه به راهنمایی او که معمولاً با نوعی ترنم توام است به رنگ و سایر مشخصات خامه ای که باید انتخاب کنند و گرهی که می بایست بزنند آگاهی می یابند. ضمناً این نحوه کار سنتی موجب می گردد تا بین بافندگان از لحاظ کمیت و کیفیت بافت رقابت به وجود آید. یک نمونه از «شعر گونه ای» که استادکاران خراسانی از روی نقشه برای راهنمایی بافندگان می خوانند جهت آگاهی خوانندگان در زیر درج می گردد.

یا «فرش زمینه ابریشم» فرشی است که کف یا زمینه آن با نخ ابریشمین بافته شده باشد. این فرشها مرغوب و دارای ارزش هنری است و چنانچه سایر نخ های آن نیز متناسب و از جنس مرغوب انتخاب گردد دارای دوام کافی و عمری طولانی می باشد.

فرشی که به شکل کوزه و دارای حجم بافته شده باشد. بافت این گونه فرش ها نیاز به روش کار خاص دارد که با بافت قالیهای معمولی متفاوت است. این تفاوت از مرحله تهیه طرح و نقشه فرش تا تارکشی و بافت وجود دارد. نخستین نمونه به سبک جدید از این گونه فرش ها اخیراً در «تبریز» و یک پارچه بدون دوخت و دوز بافته شده است دور نمونه بافته شده مذکور «132» سانتیمتر و دور دهانه «27» سانتیمتر و قسمت ته کوزه «50» سانتیمتر و وزن آن «1250» گرم و ارتفاع این فرش «75» سانتیمتر می باشد بافت این فرش از پایین به بالا و بر روی دارهای متعدد مخصوص انجام گردیده است در این نمونه 39 رنگ ابریشم و پشم بکار رفته و مجموع گره های آن «650» هزار گره متقارن (ترکی) و رجشمار آن «60» می باشد. رنگ زمینه فیروزه ای و دارای نقوش گل های شاه عباسی و مقرنس و گلفرنگ و دور ترنج و سه ترنج است. حجم بافی در صنایع نساجی ایران سابقه ای طولانی دارد اما بافت فرش کوزه ای مذکور من بازگویی این حقیقت که هنوز در جهان ابتکاران سخن اول پیرامون فرش با هنرمندان ایرانی است یادآور این نکته می باشد که فرش را هنرمندانه می تواند ضمن پاسداری از سنت ها و اصالت های آن به اشکال و طرح های گوناگون بافت و عرضه نمود.

فرشی که نقش یا پرز آن (در قالی) در یک رو خودنمایی کند. معمولاً فرشهای مورد استفاده به عنوان زیرانداز یک رو می باشد.

یا بافنده فرش، کسی است که حرفه اصلی اش بافتن فرش می باشد. اگرچه این کلمه شامل بافنده انواع فرش چون قالی، گلیم، زیلو، حصیر می گردد اما در بین عامه دست اندرکاران مطلقاً به بافنده قالی یا «قالیباف» گفته می شود.

مجموعه عملیاتی است که برای بافتن «انواع فرش» انجام می شود. توضیحاتی پیرامون بافت هر یک از انواع فرش از قبیل گلیم، پلاس، جل، حصیر و غیره در ذیل عنوان های مربوطه آمده، و در زیر عنوان «قالیبافی-چرخه یا گردش کار» دوره بافت قالی به طور اختصار شرح داده شده است.

برخی ابزار معمول در کار فرشبافی به شرح زیر می باشد: 1- دستگاه یا «دار» قالیبافی که اصلی ترین وسیله برای بافت فرش است و از قطعات مختلف تشکیل گردیده2- شانه، که آنرا «دفه، دفتین، دفعه، پنجه، پنجه گرگی، دفتون» نیز گویند. 3- سیخ پودکشی4- چاقو5- قیچی6- قلاب7- سرکش8- درفش . چگونگی طرز کار در هر یک از این وسایل در ذیل عنوان مربوطه یادآوری گردیده است.

برای اندازه گیری وزن واحد سطح فرش که متر مربع است ابتدا وزن کل فرش را تعیین می کنند و سپس این وزن را بر مساحت آن که بر حسب متر مربع اندازه گیری شده تقسیم می نمایند. با استفاده از فرمول زیر در این مورد می توان اقدام نمود. در این فرمول: M وزن کل =M1 وزن یک متر مربع=S سطح کل

فرش گونه، آنچه که از جنس و بگونه فرش بافته شود اما معمولاً به عنوان زیرانداز مورد استفاده قرار نگیرد مانند پشتی، خرجین، چنته.

اثر مخلوط دو رنگ متفاوت در الیاف، نخ ها، پارچه ها و سایر اشیاء مثل سیاه و سفید که خاکستری به وجود می آورد. فلفل نمکی کعمولاً به خاکستری و قهوه ای سیر گفته می شود.

یا «بندک» چوبی است به قطر «6 تا 7» سانتیمتر که پس از آخرین «دوخت گیری فرش» جانشین سردار می شود و به همراه آخرین قسمت تار به پایین می آید. این چوب ابتدا به زیر «سردار» و در دهنه دستگاه دار قرار داده ای شود سپس چله ها به دور آن پیچیده می گردد. بدان جهت چله ها به اطراف سردار پیچیده نمی شود که فاصله نخ ای پشت رو به علت قطر زیاد سردار از هم فاصله می گیرند و «هاف» از لابلای چله ها همواره به طرف پایین می افتد.

اصطلاحی است بین المللی و به موجب آن فروشنده موظف می باشد که طبق قرارداد فروش کالا را روی کشتی در بندر بارگیری تعیین و توافق شده، و به موجب عرف بندر در تاریخ معین تحویل دهد و خریدار را از چگونگی آن مطلع نماید. نام بندر مبدا و بارگیری معمولاً در قرارداد قید می گردد مانند فوب خرمشهر. (نگ: بازرگانی بین المللی-اصطلاحات)

در زبان انگلیسی به معنی «پا» و مقیاسی است برای اندازه گیری طول. فوت معادل «12» اینچ یا «48/30» سانتیمتر می باشد.

یا «فور» اصطلاحی است بین المللی برای تحویل کالا روی واگن راه آهن یا کامیون.

یا «فوت»

واحد وزن در کشور شوروی (سابق) است و معادل 902/0 پوند یا 606/408 گرم می باشد

رنگ سنگ فیروزه که آبی به سبز روشنن یا آبی آسمانی است فیروزه ای رنگی است مورد استفاده در رنگرزی خامه فرش. این رنگ معمولاً مرکب است از آبی 70 درصد، سبز 25 درصد، سفید 5 درصد. فیروزه، رنگی است معدنی و تزیینی و قیمتی. معدن آن در ایران در نیشابور و کرمان و فارس و آذربایجان است. برخی انواع فیروزه به شرح زیر اند: 1- «ابواسحاقی» 2- ازهری 3- سلمانی (شیری رنگ) 4- سرمونی (دارای ذرات طلا) 5- خاکی 6- عبدالحمیدی (نرم و خشک) 7- عندلیبی (شیری رنگ)

بررسی چگونگی رؤیت رنگ و فنون مربوط به آن را فیزیک رنگ گویند. «طیف نور» و تئوری های مربوط به آن، رنگین کمان، طول موج و فرکانس آن و بسیاری قوانین رنگی که به امور ظاهری پدیده می پردازد فیزیک رنگ است «نگ: رنگ تئوری ها».

نواری از جنس قالی یا گلیم است که پس از بافتن آن را مانند کیسه کوچک می دوزند و کاغذ دعا را در آن می نهند و به گردن یا کمر آویزان می کنند.

کاری که پنهانی و با تردستی انجام گردد. خرید و فروش کالایی که در انحصار دولت یا معامله آن ممنوع اعلام شده باشد، ورود یا خروج کالاهایی که بر طبق مقررات کشوری و گمرکی ممنوع اعلام گردیده باشد. قاچاقی: کسی که اشیاء قاچاق را خرید و فروش می کند.

رنگ قارچ که قهوه ای کمرنگ است. قارچ ازرستنی هایی است که فاقد ریشه و برگ و گل بوده و فقط سایه و بدنه دارد. چون ماده کلروفیل ندارد سبز رنگ نمی باشد، شکل آن چتری است و در جاهای نمناک می روید و دارای اقسام می باشد. نوعی از آن سمی و مهلم است. قارچ را در فارسی سماروغ ، سماروخ ، زماروغ ، چترمار و خایه دیس گویند.

گر آزاده ای بر زمین خسب و بس مکن بهر قالی زمین بوس کس )سعدی(قالی دستبافی پرزدار که از طریق درگیری پرز و گره زدن آن بر تار و نیز پود گذاری فراهم می گردد. پیرامون وجه تسمیه و اولین بافتگاه قالی بطور جدی پژوهش بعمل نیامده و مانند سایر آثار قدیمی و دارای تاریخ طولانی جهان بر حدس و گمان بسنده کرده اند و مطالبی که از گذشتگان به ما رسیده تکرار تصورات غیر مستند می باشد. اما کشفیات جدید ثابت می کند و قرائن موجود» نشان می دهد که زادگاه این دستباف مشرق زمین است و قدیمی ترین قوم بافنده آن مردم هنرمند و پر حوصله ایران اند. قالی را به جرات می توان هنرمندانه ترین فرآورده دستی بشر و مهمترین محصول دستی و صنعتی گروهی ایرانیان در طول تاریخ دانست. درباره قدمت این صنعت نیز سخن ها گفته اند اما کشفیات جدید بسیاری از فرضیه های ابزاری در این باره را منسوخ ساخته و حداقل سابقه فرشبافی را به حدود «5000» سال پیش رسانیده است. درمورد وجه تسمیه قالی و قدیمی ترین قوم بافنده و قدمت آن در این کتاب ذیل عنوان های «فرش، بافتگاه فرش، تاریخ فرش جهان و ایران» مطالبی آمده است. قالیبافی، این میراث اجدادی، به صورت سنت و فرهنگ مردم ایران زمین در آمده و به قول علامه دهخدا:«...روح حقیقی صنعت این کشور را مجسم می سازد...» قالی دارای انواع است.

قالی اثری است هنری، هنرمند طراحی و بافنده در هیچ مورد آن، خود را مقید به ضوابط نمی کند، همانگونه که هنرمند نقاش در خلق یک تابلو چنین است. ابعاد و مساحت فرش نیز از این قاعده مستثنی نیست و میزان مشخص ندارد مگر آنکه بنا به سفارش یا خواست معمولی خریداران ابعادی در بازار فروش متداول گردد. و در نتیجه بیشتر بافته شود. ابعاد معمولی قالی ایران به شرح زیر است:1- ابعاد 10/3 × 70/1 مساحت 27/5 متر.2- ابعاد 80/2 × 90/1 مساحت 32/5 متر. 3- ابعاد 10/3 × 90/1 مساحت 89/5 متر. 4- ابعاد 2 × 2 مساحت 4 متر. 5- ابعاد 3 × 2 مساحت 6 متر. 6- ابعاد 25/3 × 25/2 مساحت 30/7 متر. 7- ابعاد 50/3 × 50/2 مساحت 75/8 متر. 8- ابعاد 75/3 × 75/2 مساحت 30/10 متر. 9- ابعاد 3 × 3 مساحت 9 متر. 10- ابعاد 4 × 3 مساحت 12 متر. 11- ابعاد 5 × 3 مساحت 15 متر. 12- ابعاد 5 × 5/3 مساحت 5/17 متر. 13- ابعاد 6 × 4 مساحت 24 متر. 14- ابعاد 8 × 5 مساحت 40 متر.

قالی به عنوان فرش پرزدار انواع مختلف دارد که برخی از آن به شرح زیر می باشد: الف: با توجه به ابعاد:1- «قالی» 2- «قالیچه» ب: از لحاظ بافت: 1- فرش ریزباف 2- فرش درشت باف 3- قالی گبه پ: «از جهت طرح و نقش» فرش دارای طرحهای بسیار می باشد که ذیل عنوان «طرح فرش ایران – انواع» برخی از آن آمده است. ت: با توجه به حاشیه: 1- «فرش حاشیه دار» 2- «فرش بی حاشیه» ث: با توجه به جنس: 1- «فر ابریشمی» 2- «فرش پشمی یا پشم در پشم» ج: از لحاظ رنگ: 1- «فرش خودرنگ» 2- فرش معمولی چ: از لحاظ بعد سوم: 2- «فرش گل برجسته» 2- «قالی دولایه» 3- «قالی محفور» ح: از لحاظ «تقارن در فرش» 1- فرش با طرح متقارن 2- فرش با طرح نامتقارن خ: با توجه به محل بافت: 1- «فرش روستایی و ایلیات و عشایر» 2- «فرش شهری» د: از جهت مرغوبیت: 1- «فرش موزه ای» 2- «فرش عتیقه ای» 3- «فرش نفیس» 4- «فرش مجموعه ای، کلکسیونی» 5- «فرش مرغوب» 6- «فرش بازاری و عادی» 7- «فرش درشت باف» 8- «فرش خرسک» ذ: از لحاظ محل استفاده: 1- «کناره» 2- «میان فرش» 3- «سرانداز» 4- «زیرانداز» 5- «پادری» 6- «جانمازی» ر: از جهت تعداد رو: 1- «فرش یک رو» 2- «فرش دو رو» ز: از جهت هنری، تجاری: 1- «فرش هنری» 2- «فرش تجاری و مصرفی و زیرپایی»

فرشی است که اصولاً بدون پود بافته می شود. روش گره زنی در این فرش با سایر قالی ها متفاوت است زیرا خامه، کار انسجام گره ها را که معمولاً «پود ضخیم» انجام می داده نیز به عهده دارد. اینگونه فرشها معمولاً آموزشی و هنری است.

فرش های پشمی نسبت به کف پوش های غیرپشمی دارای امتیازات بسیاری از جمله موارد زیر است، الف- دوام و مقاومت بیشتری دارد. فرش پشمی نسبت به فرش پنبه ای و مصنوعی دارای دوام بیشتر است. تحقیقات انجام شده نشان می دهد که فرش پشمی نسبت به زیراندازهای پنبه ای سه برابر و نسبت به فرش ماشینی و موکت پنج برابر عمر مفید دارد. ب- گرد و خاک و کثافات را بهتر می گیرد اما کمتر بخود جذب می کند. پ- قدرت برگشت پذیری خواب آن بیشتر است. ت- جاذب الرطوبه است و الکتریسیته ساکن بوجود نمی آورد. ث- نسبت به فرش هایی که با سایر الیاف بافته شده زودتر تمیز میگردد. ج- در مقابل آتش سوزی و شعله ور شدن مقاومت بیشتری دارد و به کندی می سوزد. چ- ظاهری زیبا و براق دارد و این خاصیت را تا سالها حفظ می کند و زیبایی و جلوه دادن آن با گذشت زمان کاهش نمی یابد.

یا «فرش لایه دار»

نوعی «گبه» است که پرز آن کوتاه تر بوده ازجهت ارتفاع خامه و مقدار گوشت آن به قالی های معمولی نزدیکتر می باشد. بافتن این نوع قالی در میان عشایر قشقایی و سایر ایلیات و روستائیان و حتی بافندگان شهری به ویژه در نواحی جنوبی ایران از جمله استان بوشهر رایج است و مورد تشویق قرار می گیرد. قالی گبه را با طرح و نقش و رنگ آمیزی بسیار جالب و مواد اولیه طبیعی می بافند و گبه های بافته شده در جنوب کشور معمولاً صادر می گردد. ابعاد قالی گبه متفاوت است و بطور معمول: از 00/1 × 00/2 متر تا 50/1 × 50/2 متر بافته می گردد. بافتن قالی گبه های با ابعاد بزرگتر تا «12» متر مساحت نیز مورد تشویق مؤسسات دست اندرکار قرار می گیرد.

یا فرش حفره دار، فرشی است که زمینه آن از درگیری تار و پود حاصل می شود و فقط پرز در ناحیه نقوش و بصورت برجسته بافته می گردد. اینگونه فرشهای بر دو نوع اند: الف- نوع ساده: که نقوش فقط در یک رو بافته می شود و گره می خورد و پرز دارد اما متن و زمینه آن به صورت گلیم باف و بدون گره و پرز می باشد. ب- نوع دورو: که «فرش دورو» بافته می شود و نقوش صفحه اول با صفحه دوم (پشت) متفاوت است و پشت نقش هر صفحه فقط زمینه و متن وجود دارد به عبارت دیگر نقوش، پشت یکدیگر قرار نمی گیرند و پشت هر نقش زمینه فرش قرار دارد و ساده می باشد. در فرش های محفور سعی می کنند پود نازک را از نخ های براق زر و سیم دار انتخاب و بکار برند و زربفت یک شیوه فرش محفور است.

فرشی است که به صورتی هنری بافته شده و با رشته های زر و سیم و دانه های الماس و زمرد و فیروزه و یاقوت تزیین گردیده باشد.

فرش های ابریشمی نفیس و کوچک پارچه اند. ابعاد این فرش ها معمولاً به شرح زیر است:ذرع و نیم 50/1 = 5/1 × 1 متر مربع (کمی بیشتر) قالیچه 08/3 = 20/2 × 40/1 متر مربع .پرده ای 60/3 = 40/2 × 50/1 متر مربع. فرش 6 = 3 × 2 متر مربع.

یا بافنده قالی، فرش باف کسی است که حرفه و شغل او بافتن قالی است. این فرد پشت دستگاه (دار) قالی می نشیند و بر طبق نقشه ای که در اختیار دارد خامه را برتار (چله) گره می زند و پودگذاری می کند. قالیباف است که طرحی زیبا و پی ریزی شده به وسیله طراح را واقعیت و هستی می بخشد. قالی را با همه زیبایی اش می توان نتیجه همکاری هشیارانه طراح و قالیباف دانست. قالیباف در کارگاه های خصوصی و خانگی علاوه بر گره زدن خامه بر تار و پود گذاری کلیه عملیات ضروری بر روی این دستباف را تا مرحله بریدن از دار خود انجام می دهد. قالی باف علاوه بر علاقمندی و تسلط به کار فردی بردبار و پرحوصله بوده زمینه هنری داشته و نقشه خوانی بداند.

بافتن قالی یا قالیبافی اصطلاحاً به مجموعه عملیاتی گفته می شود که شخص تولید کننده و سایر افراد دست اندر کار این صنعت به منظور بافتن و فراهم سازی یک تخته قالی یا یکی از انواع آن انجام می دهند. این عملیات بطور خلاصه عبارتند از: الف- گزینش بافنده (قالیباف) ماهر و نیز استادکار مربوطه در صورت لزوم. ب- انتخاب و خرید مواد اولیه فرش پ- انتخاب و خرید دار قالی و سایر وسایل کار. ت- نصب دار یا «دارکشی» و بافتن قالی. ث- «بریدن فرش» و انجام امور تکمیلی آن. نحوه انجام هر یک از موارد فوق ذیل عنوان مربوطه آمده است.

گردش کار قالیبافی از مرحله انتخاب مواد اولیه و وسایل کار تا بریدن فرش از دار و انجام امور تکمیلی آن فهرست وار به قرار زیر است: الف- تهیه مواد اولیه – وسایل و آماده سازی آن – نصب دار: تهیه «مواد اولیه قالی از امور حساس قالیبافی است. این کار باید وسیله افراد آشنا به امور بازار، قیمت ها، فروشندگان، اجناس، رنگها، فنون خرید ... انجام پذیرد. انتخاب وسایل کار قالیبافی به ویژه «دار» و نصب آن به طوری که ذکر گردید از اهمیت خاص برخوردار است و این امور باید با دقت کامل صورت گیرد. زیر عنوان های «مواد اولیه، مواد اولیه – شناسایی، دار» در این باره مطالبی آمده است. ب- چله کشی: پایه و اساس کار بافتن فرش «چله کشی است. به طور خلاصه چاه کشی عبارتست از بستن نخ های «تار» به دور میله های «سردار، زیردار» که با توجه به نوع دار و رسوم محلی گوناگون انجام می شود و به هرحال زیربنائی و مهم است و باید وسیله افراد کاردان و با تجربه صورت پذیرد. در زیر عنوان «چله کشی» بطور اختصار پیرامون این مهم مطالبی به نظر خوانندگان محترم رسیده است. پ- بافتن قالب بطور کلی بافتن قالی عبارت است از گره زنی خامه بر چله و پود گذاری که با توجه به روش های محلی و سلیقه و نحوه کار طراحان و بافندگان به گونه های مختلف انجام می پذیرد. اگرچه همانگونه که یادآوری شد طرز عمل قالیبافان تابع روش های محلی است اما بطور کلی می توان گفت، قالیباف برای بافتن قالی با هر بار تغییر محل تارها خامه را با روش رایج به تمام تارها گره زده، سر خامه را بطرف جلو آ.رده مازاد آن را قیچی می کند و بدین گونه «خواب فرش» و نقش آن را بوجود می آورد. او پس از هر ردیف افقی بافتن و گره زنی بگونه بالا «پود ضخیم» را با جدا کردن نخ های تار وسیله «هاف» از یکدیگر در میان تارها عبور داده با شانه به آهستگی و ظرافت آن را می کوبد تا کاملاً بر روی گره ها بخوابد و با آن در هم آمیزد سپس پود نازک را به همین روش بر روی پود ضخیم مستقر می نماید و مقدار پود اضافی یا «سرپود» را که در ضمن بافت در بین تارها یا لابلای پرز می ماند وسیله قیچی یا درفش خارج ساخته قطع می کنند. ت- شیرازه دوزی به منظور حفظ طرفین طولی فرش آن را «شیرازه دوزی» می کنند و این کار ممکن است به همراه بافتن فرش و پیشرفت آن صورت گیرد یا شیرازه جداگانه فراهم شود و پس از خاتمه بافت با استفاده از تارهای کناری فرش به آن دوخته گردد. فرش ها معمولاً به روش اول شیرازه دوزی می شود و روش دوم ویژه رفوگران است در اینباره نیز توضیحاتی در زیر عنوان «شیرازه دوزی» داده شده. ث- «امور تکمیلی فرش» پس از بریدن فرش از دار به منظور آماده سازی آن جهت عرضه به بازار یا بهره برداری امور تکمیلی دیگری بر روی آن انجام می پذیرد، این امور بطور خلاصه عبارتند از: گرفتن گرد و خاک و شستشو، گیس باف ریشه. سنگ زدن و پرداخت، وارسی نهایی فرش.

قالیبافی همچون سایر صنایع نیازمند عواملی است که اهم به شرح زیر است: الف: نیروی کار 1- «بافنده یا قالیباف» 2- «استادکار» ب:«مواد اولیه فرش «مانند پشم، پنبه، ابریشم، رنگ. پ: «طرح و نقشه» ت: وسایل و ابزار کار

نگ: فرشبافی – وسایل کار.