لغت نامه



بطور کلی شکل دو نوع متمایز از «قاب» دارای دو گونه مصرف متفاوت در طرح فرش مورد استفاده است:الف- قاب متخذ از ترکی به معنی مطلق ظرف و بشقاب و دوری بزرگ که کوچکتر از «لنگری» باشد. در فرش این طرح به اشکال کوچک و در همه جا بافته می شود و دایره ای یا مربع و مستطیل و بیضی شکل و دارای کنگره است که شکل آن بشقاب پلو یا گلهای هشت پر را تداعی می کند. ب- غلاف پاره ای اشیاء کوچ کمثل قاب ساعت، قاب قرآن، قاب عکس

از طرح های معروف قالیچه ای بلوچ است. وجه ممیزه این قالیچه ها وجود مرغان به ویژه طاووس بطور مکرر و حیوانات چون آهو و بافت ریز آن می باشد. حیوانات و پرندگان در این طرح دو به دو روبروی هم و معمولاً به تعداد 4 یا 8 بافته می گردد. شکل گلها در این طرح لوزی است که با گل و شاخ و برگ تزیین یافته. ابعاد قالیچه های قاسم آباد که معمولاً جفت و بهم پیوسته بافته می گردد و جهت ساختن پشتی به مصرف می رسد مربع یا مستطیل است. این قالیچه ها دارای رنگ‌آمیزی جالب و روشنن و حاشیه تا 11 ردیف پهن و بقیه در اطراف آن و باریک و بارنگ کرم یا قهوه ای بافته می شود.

از طرحهای فرش ترکمن است که به صورت ذهنی و تجریدی بافته می گردد. این نقش با استفاده از لوزی هایی در زمینه قالیچه و الهام گرفته از دسته قاشق چوبی دوغ خوری مورد استفاده در بین عشایر و روستائیان ایران طراحی گردیده است.

قشقایی ها در فارس سکونت دارند و در مسیر بسیار طولانی بین سواحل خلیج فارس و حدود اصفهان در کوچ و رفت و آمدند، زبان این قوم ترکی و مذهب آنها شیعه است و به دامداری و کشاورزی اشتغال دارند. در «فارسنامه فسایی» از 66 تیره قشقایی نام برده شده که مهمترین آن عبارتند از: 1- دره شوری 2- کشکولی بزرگ 3- شش بلوکی 4- کشکولی کوچک 5- قراچه 6- صفی خانی 7- رحیمی 8- عمله 9- نگیم تاجی 10- بیات 11- فارسمیدان. در مورد نام قشقایی نوشته اند از کلمه «قشقا» به معنی اسب یشانی سفید گرفته شده و بعض دیگر معتقدند که کلمه قشقایی در زبان ترکی به معنی فراری است، یا شاید به قول «بار توله» مستشرق روس ریشه لفظ قشقایی کلمه «قاشقه» ترکی به معنی «بی باک» و نترس باشد .به موجب برخی تحقیقات ایل قشقایی نخست در قفقاز می زیسته اند . از طوایف مذکور در فوق شش بلوکی بزرگترین طایفه قالیباف است و دره شوری ها به بافتن «گبه، گلیم» مشهور اند. وضع جغرافیایی و معیشتی و طبیعت دوم مردم قشقایی ایشان را به جانب صنعت فرشبافی سوق داده و اغلب به ویژه زنان و دختران جوان اوقات فراغت را به این کار اشتغال می ورزند. بخش مهمی از فرش استان فارس به وسیله عشایر قشقایی بافته می گردد و مراکز بافت این فرش ها فیروز آباد، سمیرم، خورموج است. نقش فرش قشقایی بطور سنتی همچون سایر عشایر هندسی و با خطوط شکسته است اما این قوم طرح های متقارن یا نامتقارن شهری را نیز ساده کرده؛ می بافد. رنگ آمیزی دست بافت های قشقایی بسیار زیباست و زنان ایل در رنگ افشانی به فرش کلکی سحرآمیز و اعجاز انگیز دارند. از طرح های معروف فرش قشقایی می توان به موارد زیر اشاره نمود: 1- طرح مستوفی 2- طرح هیبت لو 3- طرح میرشکسته 4- طرح ظل السلطانی یا گل و بلبل 5- طرح حاج خانمی 6- طرح ناظم یا یکسر ناظم

طرحی است اقتباسی که در بین ایلات و عشایر بویژه در آذربایجان شرقی مخصوصاً نواحی ارسباران و گاهی نیز در سمنان و زاهدان بافته می شود. نوشته اند این طرح وسیله قالی های کوهستان قفقاز نزدیک چهار قرن پیش به ایران آمده و احتمالاً بافت آن در گلیم سابقه طولانی تر دارد. در طرح قفقاز معمولاً ترنج متعدد است، رنگها ملایم و هم آهنگ، طرح هندسی، خطوط تجریدی و زاویه دار و نقشمایه ها حیوانات مثل شتر، اشیاء مانند قیچی، قاب می باشد.

دارای نقشمایه شبیه قلمدان های قدیمی که بندی درمیان آن (کمربند) بسته شده و گره خورده می باشد. این نقشمایه بر حاشیه فرش های قدیمی طرح هندسی یا اسلیمی و گردان و از جمله در حاشیه طرح «فرش شیخ صفی» مشاهده می گردد.

نقشمایه اصلی این طرح قندیل است.قندیل چراغ یا چراغدان و مشعلی است که از سقف آویزان می کنند طرح قندیل معمولاً در نقشهای لچک ترنج و در دو جانب ترنج در جهت طول فرش بافته می شود. نمونه بسیار زیبا این طرح «قالی مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی» است.

از طرحهای رایج در فرش ترکمن است. نقشمایه این طرح را برانگیخته از شمایل «قوچ» می دانند که در بین ایلات و عشایر روستائیان مظهر باروری و نعمت و یکه تازی و قدرت می باشد.

نقش به شکل قیچی دارای دو تیغه و دو دسته که معمولاً در فرشهای طرح هندسی بافته می شود. گاهی نقش دسته قیچی تا میخ میانی آن بافته می گردد و تیغه ندارد.

طرح گل درخت انار که نقشی است عمومی و در همه مراکز فرشبافی بافته می شود.

گل هایی که چندان شباهتی هم به گل حنا ندارد اما دست های هنرمند طراحان آن را به زیبایی در سراسر فرش می نگارد. در مغرب ایران این طرح را «شاه بلوطی» نامند زیرا بیش تر شبیه گل شاه بلوط می گردد. این طرح اغلب در فرش نواحی اراک و مشک آباد مورد استفاده است.

گلهای مجرد و درشت در متن یا حاشیه بافته می گردد. این گل ها ممکن است از انواع مختلف حقیقی مانند گل های سرخ، حنا و انار باشد یا گلهای نزدیک به واقع و خیالی مانند گلهای شاه عباسی و خربوزه ای.

در زمینه یا حاشیه فرش گل های ریز به صورت مجرد بافته می شود. اغلب گل های ریز به صورت زنجیری در حشایه های باریک می آید.

نوعی نقش گل در فرش است که به شکل سپر می باشد. این نقش بیشتر در طرح های هندسی فرش بافته می شود.

شکل گل و ستاره در فرش. این نقش بیش تر در طرح های هندسی بافته می گردد.

طرحی که در آن نقشمایه گل سرخ می باشد، این نقش نیز عمومی است و در کلیه مراکز فرشبافی بافته می شود.

یا «طرح شاه عباسی»

در زمینه و حاشیه نقش گل که بلبلی معمولاً برآن نشسته است. طرحی است عمومی و در اغلب نقاط و مراکز فرشبافی بافته می گردد.

بن نگار در این طرح گونه های گل و گیاه و شاخ و برگ است و معمولاً این نقشمایه ها در سراسر متن و حاشیه فرش بصورت مجرد و ساده پراکنده اند. برخی از طرح های گل و گیاه فرش ایران عبارتند از: 1- طرح پیچک 2- طرح دسته گل 3- طرح سعدی خشتی 4- طرح سعدی دسته گل کرمان 6- طرح کومه ای 7- طرح گل اناری 8- طرح گل حنایی 9- طرح گل درشت 10- طرح گل ریز 11- طرح گلسرخی 12- طرح گل و بلبل

در این طرح یک یا چند گلدان در بالا و به شکل سر و ته و یک یا چند گلدان در پایین فرش و به شکل عادی، دارای گل و شاخ و برگ بافته می شود. طرز قرار گرفتن گلدان ها در این طرح چنین است که اگر افراد از بالا و پایین یا سر و ته به فرش بنگرند گلدان های یک طرف را طبیعی و پر از شاخ و برگ و گل می بینند.

طرحی از مکتب شاه عباس و مربوط به دوران صفویه با گلدان و گل های درشت که شاخه های کوچک آن ها را حمل می نماید و دسته گل و پرندگان یا شاخه های گل بر آن نقش بسته است. این نقش در حال حاضر در مراکز فرشبافی از جمله تبریز، کرمان ریز بافته می شود.

نقشمایه اصلی در این طرح گل می باشد. گل های طبیعی، بویژه گل محمدی (سرخ) که از لحاظ نقش و طرح و ابعاد به طبیعت نزدیک گردیده اند. این طرح از دوران قاجاریه که تجار خارجی به کشورما راه یافتند به مرور متداول شده است برخی انواع طرح گل فرنگ به قرار زیر است: 1- گل فرنگ بیجار 2- گل فرنگ ترنج دار 3- گل فرنگ مستوفی 4- گل و بلبل

طرحی است نزدیک به طرح شیخ صفی بدون لچک اما ترنج دار، سه ترنج تو در تو. ترنج وسط دایره و دارای 8 شمسه آبی رنگ، ترنج دوم و سوم نیز دایره ای شکل که به ترتیب دارای 8 شمسه آبی رنگ و 16 شمسه و 8 سر ترنج می باشد .چهار قاب قندیل مانند چهار گوشه زمینه را زینت داده و در حاشیه قلمدان ها و قاب ها یک در میان با رنگهای بسیار زیبا نقش بسته است. حاشیه در این طرح باریک است که با زنجیره ای از گلهای ریز تزیین شده.

دارای محوطه و میل گنبد که برروی ساختمانی دو طبقه قرار دارد. در طبقه اول (هم کف) ساختمان و نیز در طبقه دوم حجره ها با درهای مشبک به سبک اصیل و سرستون ها مشاهده می گردد.

طرحی است ویژه قالیچه، مخصوصاً قالیچه هایی که در نواحی ترکمن نشین مازندران بافته می گردد. این طرح نشان دهنده میل گنبدی است که بر آرامگاه «قابوس بن وشمگیر زیاری دیلمی» به سال «397 هـ.ق» و به دستور قابوس ملقب به شمس المعانی بنا شده و از آثار گران بهای مانده از قرن چهارم هجری می باشد. میل گنبد مذکور برجی است آجری 10 ضلعی که روی بدنه آن به ارتفاع 60 فوت (حدود 24 متر) بنا شده و در شمال شهر قرار دارد و از مساحت دور دیده می شود. این گنبد در دشت ترکمن که کوره راه های بسیار بهم می پیوندد ؛ برای مسافران راهنما بوده است.

یا «طرح لچک ترنج» اصطلاحی است رایج در آذربایجان.

این طرح که در آذربایجان به «سماوری» معروف است. در حاشیه نقشمایه های مکرر در این طرح کل لاک پشت یاسماور را به گونه ای خیالی نشان می دهد.

طرحی است بسیار عممومی و معروف و زیبا در فرش ایران که از مکتب شاه عباسی به یادگار مانده و در آن از لچک و ترنج به عنوان نقشمایه استفاده می شود. این طرح از تذهیب هایی که کاتبان هنرمند در پشت جلد قرآن ها و سایر کتب نگاشته اند اقتباس گردیده است. طرح مذکور با توجه به شکل لچک و ترنج و تناسب این دو وجود هر دو با یکی از آن ها در فرش و سایر ملاحظات دارای انواعی است که برخی از آن بشرح زیر می باشد: 1- لچک ترنج ساده و متناسب که بافت معمولی این طرح است. 2- ترنج دار: که فرش فقط دارای ترنج است و لچک ندارد. 3- لچکی: که دارای لچک اما بدون ترنج می باشد. 4- ترنجی طره دار: که طره اطراف زمینه را پوشانیده است. 5- لچک ترنج کف ساده. 6- سلسله ای ترنج دار 7- ترنج قفقاز 8- ترنج شیروان 9- لچک ترنج هندسی. 10- لچک ترنج کلاله دار

طرح صورت زن و مرد که در کنارهم قرار گرفته باشند، در این طرح صورت ها درشت و اجزاء آن کاملاً نمایان می باشد. این طرح برای قاب عکس یا پشتی بافته می گردد.

یا «طرح ریزه ماهی، ماهی هراتی» از نقش های معروف فرش ایران است که در نواحی مختلف به صورت های گوناگون بافته می شود. نقشمایه اصلی این طرح لوزی منقش به گل و پره های چرخ و فلکی است که در چهار طرف لوزی قرار دارد و این بن نگار در سراسر متن فرش تکرار می شود معمولاً در بالا و پایین پره ای چرخ و فلکی مذکور نقشمایه های گل های مختلف با رنگ های زیبا قرار می گیرد. تبدیل نقشمایه ماهی به گل و برگ در این طرح ها پس از اسلام انجام شده و از این زمان بوده است که بافندگان از آوردن نقش حیوانات در فرش امتناع می کرده اند.

یا «طرح هراتی، ماهی» این نام در نواحی همدان، بیجار، سنندج رایج است.

یا «طرح ماهی درهم»

در این طرح مجالس رزم، نخجیرگاه، بزم، درس نشان داده می شود و نقشمایه ها و رنگ ها بر طبق حال و هوای مجلس نقش را تزیین می کند.

طرح قالیچه های مخصوص نماز که در متن آن نقش محراب (جای نماز امام) مسجد در بالا با خطی گردان یا منحنی سمت جلو محراب و قبله نمایانده شده اصولاً با توجه به دستورات دینی کف این فرش ها ساده تر و نقش و نگار کمتری دارد. در این طرح تزئینات از قبیل قندیل، ستون، سرستون کتیبه ها، نوشته جات کاشی کاری ها آمده است. طرح های محرابی خود دارای انواعی است که از جمله اند: 1- محرابی درختی 2- محرابی دورنما 3- محرابی ستون دار 4- محرابی قندیلی 5- محرابی گلدانی

بافت قالی با طرح های تصویری از قرن سیزدهم هجری قمری در ایران متداول شده است. در این طرح از تصاویر شخصیت های مذهبی در زیر نقش محراب استفاده گردیده است. چون وجود نقش انسان یا حیوان از جهت مذهبی بر روی سجاده صحیح نمی باشد اینگونه قالیچه ها جنبه تزئینی دارد.

در برخی طرح های محرابی در زیر طاق محراب شکل درخت زندگی بافته می شود که از نقش های بسیار زیبا و متداول در فرش ایران و نیز آسیای صغیر است. به نظر می رسد که در طراحی این مناظره از باغ بهشت الهام گرفته شده باشد، به ویژه آنکه در طرح های بهشتی مانند انار، امرود (گلابی جنگلی)، انگور و غیره نیز مشاهده می گردد.

یا «طرح محرابی درختی»

نقش قندیل در سجاده ها و قالیچه های محرابی برای تزیین است که ارتباط نمادی با کل ساختمان مسجد دارد. اصولاً در محراب مسجدها قندیل نمی آویزند، اما محققان پیرامون طراحی این شکل در محراب ها و نیز کاشی کاری های محراب قرن هفتم و هشتم هجری قمری نوشته اند که بدون شک این کار با مفاد آیه 35 سوره مبارکه نور در ارتباط است. رواج استفاده از قندیل در طراحی ها پس از بیان تفسیر این آیه وسیله حکیم و مفصر الهی «امام محمد غزالی» در تفسیر «مشکوة الانوار» صورت گرفته و کم کم نقش قندیل در سجاده ها و طرح محرابی تغییر کرده و چراغ آن شکل چلچراغ به خود گرفته است. در برخی سجاده ها شکل دو عدد شمعدان در داخل قندیل اضافه شده که احتمالاً نقش یک جفت چراغ کنار در ورودی مسجدها می باشد. در حواشی طرح های مختلف محرابی بعضاً آیاتی از قرآن مجید یا اشعاری در مدح و ثنای باریتعالی و ائمه اطهار بافته می شود.

یا «طرح محرابی هزارگل»

طرحی است ترکیبی و اساسی ماخوذ از طرح اصلی محرابی که زمینه زیر طاق محراب پوشیه از گل های رنگارنگ است. در حقیقت اشکالی است که به صورت زنجیر اطراف ترنج و لچک را احاطه کرده آنها را از زمینه فرش جدا می سازد. این اصطلاح در خراسان رایج است. در این ناحیه بعضاً به شاخه های اسلیمی، ساق گل ها و برگ ها، خطوطی که گل ها را به هم متصل می کند نیز «طناب» گویند. نقش این گونه طرح های گلدار در سجاده های ایرانی و آناتولی در قرن دهم هجری قمری و سجاده های هندی «نوغال» مشاهده گردیده است. طرح گل در نقش محرابی به صورت های گوناگون مرکب از خطوط هندسی و نیز اسلیمی و مجرد یا دسته گل در زمینه قالیچه ها وجود دارد که گاه تمام زمینه را می پوشاند، این گونه طرح رامحرابی هزارگل یا گل و بوته دار نامند.

از طرح های بافت روستایی و ایلیات و عشایر است و در برخی طرح های جانبی آن نقش دو دست در دو طرف بالا و کنار آن مشاهده می گردد و برخی احتمال داده اند که این نقوش جای دست های نمازگزاران را به هنگام سجده مشخص می نماید یا به تعبیر دیگر نمادی از پنج تن مقدس است. به همراه جای دست های مذکور نقوش دیگری چون «شانه، ابزار کار بافندگی، آفتاب و اشعه حیات بخش آن، ابریق نشانه از ساختن وضو و انواع گل و اشکال هندسی» مشاهده می شود.

محرمات نامی است که پارچه فروشان قدیم به پارچه های راه راه رنگارنگ می دادند. در فرش، طرح محرمات بدین گونه است که نقش راه راه سراسر طول را پوشانده و یک نقش و رنگ در طول قالی تکرار می گردد. در این راه راه ها، نقشمایه های مختلف ازقبیل گل، درخت، شاخ و برگ و حیوانات طراحی می شود. طرح محرمات که در ظروف سفالی لعابدار سده های چهارم و پنجم هجری دیده می شود. ابتدا برای گلیم ابداع گردیده و سپس توام با بوته جقه به صنعت قلم کار و نیز قالی نفوذ کرده است؛طرح محرکات را «قلمدانی» نیز گفته اند. این طرح دارای نقش های گوناگون از جمله انواع زیر است: 1- طرح محرمات بوته با زمینه الوان 2- طرح محرمات قلمدانی سراسری 3- طرح محرمات گل ریز چند رنگ 4- طرح محرمات گل ریز یک رنگ

منسوب به یکی از مستوفیان قاجاریه می باشد که در مورد وجه تسمیه آن سخن گوناگون گفته شده است. وجه ممیزه این طرح قشقایی باف شاخه پیچ ها و گل های فرنگ تکراری است.

نقش گنبد مسجد سلطانی اصفهان که بسال 1611 م در عهد صفویه بنا گردیده. در این طرح صحن و سردر گنبد مسجد نمایان می باشد. بر روی گنبد مسجد کاشی کاری معرق شاخ و برگ اسلیمی و کتیبه ای به خط ثلث بر کاشی سفید معرق بنا و زمینه لاجوردی نقش بسته که الهام بخش طراحان فرش است. کاشی کاری سقف داخلی شبستان مسجد با ریزه کاری خاصی که در آن به کار رفته از شگفتی های آثار معماری و کاشی کاری قرن یازدهم هجری است.

طرح مسجد شیخ لطف الله واقع در اصفهان و ضلع جنوبی بزرگ نقش جهان که به سال 1623 بنا گردیده است. این طرح نقش گنبد مسجد را که از ترنجی با شمسه های متعدد و به رنگ آمیزی سیاه زیبا است نشان می دهد. مسجد شیخ لطف الله از زیباترین آثار تاریخی اصفهان است که تناسب ساختمان گنبد و سر در و کاشی کاری شبستان، محراب ارزشمند، ازاره سنگی و کتیبه های زیبای آن به خط علی رضا عباسی با بهترین کاشی های معرق ساخته شده و عظمت و شکوه خاص به این بنا داده است. ساختمان این مسجد در سال «1011» هجری شروع به تا سال «1028» هجری ادامه داشته است.

یا طرح گنبد شیخ صفی الهام گرفته از گنبد مذکور است.این گنبد متعلق به مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی، اسحاق فرزند امین الدین جبرئیل موسوی اردبیلی جد اعلای سلسله ی صفوی است که از عارفان و صوفیان مشهور بوده و به سال 700 ه.ق پس از شیخ زاهد گیلانی به جانشینی او نایل آمده و به سال 735 ه.ق در اردبیل وفات یافته است.این طرح، ترنجی با 16 شمسه و دو سر ترنج به شکل قندیل در اطراف آن و بالتبع لچک هایی در چهار طرف با سه شمسه سالم و دو نیم شمسه در هر طرف آن ها می باشد. معمولا در حاشیه این طرح نقش بازوبند یا قلمدان و گل هایی مختلف به صورت یک در میان یا سایر بن نگارها خودنمایی می کنند.

نقشمایه این طرح ها مناظر طبیعی و فصول چهارگانه سال به خصوصیات هر یک از فصول می باشد. مزارع، باغات، کوه و دشت و صحرا از جمله نقشمایه این طرح اند. فرش های با طرح منظره به جهت گرانی در داخل کشور خریدار چندانی ندارد. برخی از انواع طرح های منظره و چهار فصل عبارتند از: 1- طرح باغی 2- طرح چهار فصل 3- طرح دورنما 4- طرح سبزی کار، آبنما 5- طرح شکارگاه 6- طرح صورتی 7- طرح قاب عکس 8- طرح لیلی مجنون 9- طرح مجلسی

یا «طرح گنبد کاووس»

غالباً در فرش های کردستان و به ویژه بیجار دیده می شود و آن قسمت کوچکی است که بن نگاره های گوناگون تشکیل شده و در سراسر فرش تکرار می گردد از این نقشمایه ها می توان به گل ها، دسته گل ها، اشیاء اشاره نمود. بافت این نقش ساده می باشد.

یا «یک سرناظم» یا «حاج خانمی» طرح قدیمی است که نوشته اند از عهد صفویه در اغلب نقاط ایران بافته می گردد و عمومی می باشد. چهارچوب این طرح ایوان یا مدخل یا درگاهی است که دو سوی آن دو درخت «سرو» جای گرفته و به باغی گشوده شده است.