لغت نامه



بن نگار در این طرح جثه یا سر حیوانات از قبیل شیر، اسب،سگ، بزگوهی، قوچ یا پرندگان مانند عقاب، کبوتر و کبک می باشد که با توجه به خصلت و خوی برجسته ی این حیوانات از جمله شجاعت، نجابت و وفاداری به صورت های گوناگون در فرش بافته می گردد. منشاء این طرح ها، بافته های ایلات و عشایر و روستاها است.برخی انواع طرح های حیوان دار عبارتند از: 1-طرح شاخه گوزن 2-طرح درختی حیوان دار3-طرح خرچنگی 4-طرح لاک پشتی 5-طرح شاپرکی 6-طرح اژدها 7-طرح جانوری

نقش قاب خاتم کاری است که اغلب در حاشیه ی فرش می آید و اصولا نقش هایی بدین نام، مشهوراند که شبیه خاتم کاری های شیراز است. این طرح که بیش تر در آباده،اراک،سمنان و اردستان بافته می شود. علاوه بر فرش، بر روی کاشی بناها و جعبه نیز به وجود می آید و به اندازه های کوچک، گل ها و برگ های ریز، اشکال مثلث و مربع که شکل ماهی درهم درآمده اند؛ زینت بخش لوازم و وسایل می گردد.

ختایی اصولا طراحی شده ی بوته و شاخه ی گل، به ویژه شاخه گل های شاه عباسی است. در این طرح نقش مایه ی اصلی شاخه ی درخت یا بوته یا گل و غنچه و اسلیمی هایند. در طرح ختایی، خط های شکسته معمولا وجود ندارد و خط ها منحنی اند.با پیچ و خم های موزون که گل ها را به هم پیوند می دهند و هریک را بند نامند. این خطوط، آن جا که شاخه ی درختی را می نمایاند؛ هرچه از بدنه ی اصلی دور گردد باریک تر می شود. آن چنان که در طبیعت است. انحناء ختایی ها اصولا به منظور جلوه دادن و راهنمایی چشم به جانب گل است. گل ها در این طرح جملگی از گل اصلی و مورد نظر پیروی می کنند و با آن متناسب اند. نقش ختایی بدان جهت که میان اجزاء اصلی اثر مانند گل ها، برگ ها، ایجاد هماهنگی، وحدت و نظم کشش چشم می کند؛ مشروط بر وجود امکانات در انواع صنایع دستی از جمله قالی بافی، کاشی کاری و تذهیب به کار می رود. گل شاه عباسی با انحناء ختایی، لطف خاص به این طرح می دهد. در طرح ختایی، اصل اسلیمی ها یند و ختایی ها به صورت خطوطی کم رنگ در زیر اسلیمی ها قرار می گیرند و این اسلیمی است که خطوط ختایی را قطع می کند و آن ها را می پوشاند و با جلوه ی بیش تر در رو قرار دارد. برخی پژوهشگران معتقدند که این طرح از عهد صفویان به فرش ایران راه یافته و در شهر «ختا» ابداع گردیده و لذا ختایی نام گرفته است.اما قالی بافان ایرانی این کلمه را به صورت «خطایی» به کار می برند و عقیده دارند که طرحی است نتیجه ی خطا و اشتباه که در حقیقت خطای «طرح مجرد گیاه گل دار» می باشد.

نگ: طرح ختایی

نظم در نقوش، وجود گل و گیاه و پرندگان و حشرات به عنوان نقشمایه، تیرگی و هم آهنگی رنگ ها، بافت نسبتا درشت، گوشت زیاد یا پرز بلند و خطوط اسلیمی از اختصاصات عمومی طرح های خراسانی است.فرش بافان نواحی مشهد، بیرجند،کاشمر، قاینات،محولات، طبس و نیشابور هر یک نقش ویژه ی خود را می بافند.

شکلی شبیه به خرچنگ، نقشمایه ی این طرح است که در فرش های نقاط مختلف بافته می شود. در قالیچه های بافت ایلات و عشایر به ویژه ترکمن و قشقایی به شکل خطوط مستقیم و هندسی جلوه می کند. نوشته اند که این نقش در زمان صفویه از قفقاز و آذربایجان به ایران آمده و ابتدا در قراباغ و شیروان بافته شده است.

درخت نقشمایه ی اصلی در این طرح می باشد و معمولا از درختان بید مجنون، سرو، سپیدار، بید، چنار و گردو برای طراحی این نقش استفاده می شود.طراح و بافنده ی فرش از طرح ریزی و بافت هر یک از نقشمایه ها از جمله درختان، نظر به خصوصیات آن ها دارد.مثلا از سرو، بلندی قامت و ایستادگی و از بید مجنون سر در گریبان بردن و از گردو طول عمر اراده می کند.

نقشمایه ی اصلی این طرح درختان و گلدان ها است.طرح درختی گلدانی از دوران صفویه باقی مانده و یادگار مکتب شاه عباسی می باشد.درختان و گلدان ها به گونه های مختلف در این طرح نقش دارند. ممکن است درخت یا گلدانی سراسر فرش را پر کند و شاخ و برگ های آن در تمام فرش دوانده شود، یا نقشمایه ها کوچک و در یک تخته فرش تکراری و غیر مشابه بافته گردد.طرح های درختی و گلدانی انواع بسیار و معروفی دارند که هر یک خود در رشته های گوناگون هنر دستی از قبیل مینیاتور و کاشی کاری الهام بخش هنرمندان می باشد. طرح درختی گلدانی انواع بسیار دارد که از جمله اند: 1-طرح درختی 2-طرح درختی حیوان دار 3-طرح گلدانی 4-طرح گلدانی تکراری 5-طرح گلدانی دوطرفه 6-طرح گلدانی ستون دار 7-طرح گلدانی سراسری 8-طرح گلدانی ظل السلطانی 9-طرح محرابی

بافتن این طرح قدمت چندانی ندارد.این نقش بدون قرینه بوده و نظم نمی پذیرد.درختان پر شاخ و برگ و حیوانات از قبیل پرندگان، گاو، بز، خرگوش و آهو نقشمایه های اصلی اند.نگهداری فرش با این طرح نیازمند دقت بیش تری است،زیرا نباید «تا» گردد. چون امواج کاذب در آن به وجود آمده؛ از زیبایی فرش می کاهد.

در این طرح گل ها به صورت دسته و جمع شده در یک جا در گلدان یا به صورت آزاد طراحی می گردند. این طرح در نواحی مرکزی ایران، به ویژه کرمان بیش تر بافته می شود.در اراک و نواحی آن نیز نوعی دسته گل که اصطلاحا «کومه» یا «کومه گل» می گویند در نقش فرش ها بافته می شود که به «دسته گل اراک» معروف است.

یا طرح ماهی درهم

یا طرح «کف ساده».طرحی از فرش است که زمینه یا کف آن ساده و بدون نقش یا خلوت و با نقش کم بافته می شود.در این طرح مختصات نقش فرش تغییر می کند.مثلا ممکن است لچک ترنج یا طره دار نیز باشد، که در این صورت در تعریف طرح هر دو ویژگی ها ذکر می گردد.مثلا «لچک ترنج زمینه ساده» یا «طره دار زمینه ساده».

زه شکسته اصطلاحی است بین قالیبافان که به خطوط شکسته هندسی معمولا بسته، گفته می شود و چنین تصور گردیده که شبیه زه شکسته می باشد.

زیر خاکی به اشیایی چون کوزه، قدح و سایر ظروف گفته می شود که به همراه میوه جات، گلدان های گل و نقوش دیگر در فرش می آیند. این نقش و طرح اینک در فرش هایی با خطوط گردان (اسلیمی)نیز بافته می شود و امروزه در قالی های کاشمر خراسان نیز مشاهده می گردد.

یکی از طرح های عمومی فرش ایران است که در اغلب مراکز فرش بافته می شود.در این طرح مزارع سرسبز، آب نما(حوض کم عمق و وسیع) نقشمایه ی اصلی است.

یا طرح سجاده ی شاه عباسی. آشکار است که طرح قالیچه های سجاده ای پس از ظهور اسلام به وسیله ی مسلمانان ریخته شده و این قالیچه از صدها سال پیش به عنوان زیرانداز برای نمازگزاران مورد استفاده قرار گرفته است. اینک سجاده بافی یکی از رشته های متداول وآشنا در هنر-صنعت فرشبافی ایرانیان است.پیرامون تاریخ استفاده از سجاده به وسیله ی مسلمانان نوشته اند: اولین سجاده هایی که به این منظور مورد استفاده قرار می گرفته به نام «خمرا» معروف بوده و از برگ درخت خرما ساخته و با سوزن دوزی تزئین می گردیده است.اینک معمول ترین طرح و نقش سجاده، نقش گنبد و محراب می باشد و قدیمی ترین بافت سجاده متعلق به یک مینیاتور ایرانی مربوط به قرن هشتم هجری قمری است که در آن تصویر حضرت محمد(ص) در حالت بحث و گفت و گو طراحی شده است.تنها تزئین آن کلمه ی الله می باشد که بر سر محراب و حاشیه ی آن به کار رفته است. بافتن طرح سجاده ای از اوایل قرن هفدهم میلادی(قرن یازدهم هجری) رواج کامل یافته و از قالیچه های بافت قرون«11-12» هجری قمری نمونه های ارزشمند و گران بها باقی مانده که اگرچه تعداد آن ها نسبت به مقدار تولید کم است؛ اما نشان دهنده ی پیشرفت هنر سجاده بافی می باشد.قالیچه های سجاده ای بر اثر استفاده ی روزانه از آن ها به ندرت عمر طولانی می کنند.طرح های سجاده ای ایرانی با محراب انحنادار و نقشمایه های تزئینی گل، بوته،پیکره دار، حاشیه ها و کتیبه هایی از آیات قرآن و اشعاری در زمینه ی توجه به باریتعالی و نیز شماره هایی از حروف ابجد مانند«110-22-121» که با کلمات مقدس مطابقند،بافته گردیده است. در قالیچه های سجاده ای آناتولی و آسیای صغیر، تصاویر انسان و حیوان به هیچ وجه دیده نمی شود.

طرحی از قالیچه است که معمولا در نیمه ی بالایی آن، آیاتی از قرآن بافته شده و فرم کلی آن به صورت نقشی از محراب می باشد.ابعاد معمولی این قالیچه به گونه ای در نظر گرفته می شود که یک نفر به راحتی بر روی آن نماز گزارد. در این طرح هیچ یک از قسمت های طولی فرش تکراری و قرینه سازی نیست.طرح های سجاده ای و محرابی و نقش و نقشمایه های رایج در آن، بر حسب زمینه های فرهنگی و هنری در بین اقوام بافنده تغییرات بسیار دارد. بهطور مثال سجاده های منطقه ی قفقاز به صورت هندسی، گوشه دار، خطوط راست و شکسته و گاهی کتیبه دار می باشد و نقش حیوانات نیز دارد. در طرح های محرابی بلوچی، افغان و ترکستان نقوش حیوان و انسان اصولا به کار نرفته و این سجاده ها با رنگ آمیزی زمینه ی قرمز سیر، ارغوانی تیره و مشکی مایه دار خاص خود از سایر قالیچه ها تمییز داده می شود.

در برخی از کنارهای سجاده ای به ویژه سجاده های آناتولی، چند محراب بافته شده که احتمالا این فرش به هنگام نماز جماعت در مسجدها به عنوان زیرانداز جهت استفاده ی عموم نمازگزاران مورد بهره برداری قرار گرفته است.

طرح سر در ورودی و ستون های اطراف آن مربوط به مقبره ی امام زاده محروق در قسمت جنوب غربی شهر نیشابور که در نزدیکی آرامگاه شاعر گران قدر، عطار نیشابوری قرار دارد.

تکرار قطعه ی کوچکی از طرح در سراسر قسمت طولی یا عرضی فرش.این قسمت های تکرار شده در نقش قالی به وسیله ی بندها به هم پیوند داده می شوند.دارای استقلال و مجرداند اما در مجموع طرحی بسیار زیبا فراهم می سازند.

گل مایه ی اصلی دز این طرح است. گل ها گوناگون و طبیعی اند.هنرمندان بنابر سلیقه ی خود، شاخ و برگ و تزئینات دیگر بر آن می افزایند

این طرح نموداری از خرمن های گل است که بافت آن بیش تر در کرمان رایج می باشد.

طرحی است که اشکال شاپرک(پروانه) در آن تکرار می گردد و اغلب در طراحی حاشیه ی فرش مورد استفاده است.

یا طرح گل حنایی که بافت آن در مغرب ایران رایج است و گفته اند گل هایی شبیه گل حنا در آن نقش می بندد و نقشمایه ی اصلی می باشد.

یا طرح «گل شاه عباسی» طرحی از گل در قالی است که با نقش گردان اسلیمی مربوط به دوران صفویه طراحی می شود.امروزه کلیه ی اینگونه نقش ها را شاه عباسی نامند.گل های شاه عباسی در این طرح معمولا با شاخ و برگ و غنچه و بوته در سراسر فرش پراکنده اند و بدین گونه طرحی سراسری مرکب از نقوش و اشکال کلاسیک دوران شاه عباسی به وجود می آورند.اگرچه این نقش در اغلب نقاط ایران بافته می شود اما در فرش های اصفهان،مشهد، کاشان و تبریز بیش تر طراحی می گردد. می توان طرح شاه عباسی را کامل شده ی طرح اسلیمی دانست که گل های تجرید یافته ی اسلیمی ها را زینت می بخشد.بنابراین عوامل تشکیل دهنده ی طرح شاه عباسی اسلیمی ها، گل ها، برگ و ختایی هایند.

در این طرح گل های شاه عباسی درشت بافته می گردد.

ایل شاهسون در شمال خاوری آذربایجان زندگی می کنند. این ایل تقریبا از اتحاد پنجاه ایل مختلف پدید آمده است که اغلب به گله داری اشتغال دارند.محل سکونت ایل شاهسون در نواحی آذربایجان ییلاقی اهر و مشگین شهر و قشلاقی ساحل رودخانه ارس می باشد. مهم ترین دستباف های شاهسون، گلیم های سوزن دوزی بسیار ظریف به نام «سوماک،ورنی» است.جاجیم معمولی نیز از بافته های این قوم است که به صورت نوارهای باریک و بلند تولید می شود. طرح قالی شاهسون و سایر دستباف های آن هندسی و ذهنی و متأثر از نقش های آذربایجان است.

تزئینات حیوانی که در بسیاری از طرح ها نقشمایه اند؛در این طرح به نقطه ی اوج خود می رسند.سواران با همراه داشتن کلیه ی آلات جنگی مانند تیر، نیزه و شمشیر به دنبال شکاراند.طرح زمینه روی لچک ها نیز به گونه ای ظریف به همراه گل و حیوانات کوچک جثه تکرار می گردد.ترنج در این طرح معمولا بسیار کوچک می شود تا میدان زمینه برای سوارکاران وسیع تر گردد و نشان دادن تاخت و تاز ایشان میسر باشد.نوشته اند این طرح از دوران صفویه باقی مانده و مربوط به مکتب شاه عباسی می باشد.مناظر جنگل، مزغزار،چمن زار، شکل اشیاء، حیوانات، درختان و حتی ابعاد آن ها در این طرح اغلب جنبه ی تخیلی می یابد.در فرش های شکارگاه معمولا حاشیه بافته نمی گردد و تقارن وجود ندارد.اما چنانچه حاشیه ها بافته شوند،بسیار زیبا و دلپسند و ظریف خواهند بود.انواع طرح های شکارگاه به شرح زیراند:1-شکارگاه قابی 2-شکارگاه درختی 3-شکارگاه ترنج دار4-شکارگاه سراسری 5- شکارگاه لچک ترنج

طرح قالی مقبره ی شیخ صفی الدین اردبیلی، نیای خاندان صفویه که این فرش اینک در موزه «ویکتوریا و آلبرت» لندن نگهداری می شود.نقش آن ترنجی 16 پر در میان با 16 کلاله بیضی شکل و دو قندیل آویخته از دو طرف ترنج، زمینه با شاخ و برگ اسلیمی و گل های ریزنقش آمیخته با اسلیمی های ماری و دهان اژدری.لچک ها در چهارطرف با نقش یک چهارم ترنج قرار دارند و حاشیه ی پهن دارای اشکال قلمدان به صورت قاب های کشیده و گل چهار برگ است. شرح کامل این طرح در ذیل عنوان «موزه های جهان و فرش ایران» آمده است.

در طرح های فرش شیراز طبیعت سبز، صورت حیوانات،دسته گل ها، بنفشه ی بهاری که با طبع شاعرانه ی بافندگان دارای گرایش اند؛ از نقشمایه های اصلی فرش است.

صدف غلاف مروارید است.در فرش اشکالی بیضی یا دو مثلث متساوی الساقین یا متساوی الاضلاع چسبیده به هم است که با خطوط کنگره دار، احاطه گردیده است.گاهی نیز اشکالی به صورت نصف صدف تقریبا نزدیک به یک مثلث بافته می گردد، که آن را نقش نیم صدف نامند.این اشکال ممکن است رو به خارج یا داخل فرش بافته شود.بعضا ترنج فرش یا مجموعه ی نقوش به شکل صدف ظاهر می گردد.

نقش صورت انسان که به گونه های مختلف بر فرش بافته گردد. این نقش ممکن است حقیقی یا خیالی باشد.اشکال صورتی را می توان به گروه های زیر تقسیم نمود:الف- صورت معاریف مانند پادشاهان و حکام که از جهت تنوع ترکیب بندی ها و حالات صاحبان تصاویر، بیش ترین تعداد را در میان این نقوش دارند. در این طرح افراد در حالت سواره، پیاده، نشسته،صورت مجرد و اندام کامل دیده می شوند.این فرش ها را نقش شاهی نام داده اند.ب- نقش هنرمندان ، جنگجویان، عشاق معروف. در ابداع و ایجاد این گونه تصاویر تأثیرات اشعار حماسی و عشقی بدون شک تعیین کننده بوده است. اشعار شاهنامه ی فردوسی این اثر حماسی همیشه جاویدان ، سر مشق بسیاری از هنرمندان نقاش و طراح نقش های حماسی در طول تاریخ ایران به شمار میرود و نظامی شاعر گران قدر ایران همین اثر را در به وجود آوردن صورت عشاق معروف تاریخ ایران داشته است.پ- تصاویر افراد موجود در نقش ساختمان ها، ابنیه و آثار دینی و مذهبی و ملی.اگرچه صورت های موجود و نقش این آثار، ریز و ناشناخته اند اما آرایش و زینت ها و پوشش آن ها خود جالب و نمایش گر وضعیت اجتماعی، باورها و اعتقادات هنرمندان صاحب اثر و جامعه ی آن ها است.

طرح طاق بستان در باختران که طاق نمایی است با حوضی در جلوی آن و ستون های طرفین.

شکل طاق مانند قسمت بالای محراب یا ورودی شبستان ها و گنبدها.معمولا طاق نماها در فرش به شکل دو ستون که طاق را نگه داشته اند و طاقی که بر دو ستون استوار گردیده با تناسبی خاص بین ستون ها، طاق و متناسب با گنجایش فرش بافته می گردد.

طرح طاق کسری (ایوان مداین) بنایی است در شرق تیسفون در کنار دجله که به سال «550م» ساخته شده است. نوشته اند 400 متر طول ، 300 متر عرض و 29 متر ارتفاع داشته است و فرش بهارستان آن را مفروش می ساخته.

یا «طرح همگانی فرش».طرحی که در سراسر مناطق و مراکز فرش بافی ، طراحی و بافت آن متداول باشد. مانند طرح های لچک ترنج،افشان، اسلیمی.

طرح فرش که به وسیله طراح آماده می شود و آن را بر روی «کااغذ شطرنجی، کاغذ قالب» منتقل می کنند. هرخانه شطرنج این کاغذ نشانه یک گره می باشد. اگر نقش بر روی کاغذ قالب رنگی نشان داده شود کار بافنده ساده تر می گردد، زیرا او با یک نگاه بر روی نقشه رنگ مورد نظر را دیده و می بافد.

مجموعه ی وضع ظاهری فرش که عبارت از نقش، رنگ آمیزی، بافت، ابعاد و تناسب این عوامل در متن و حاشیه می باشد؛ طرح فرش است.طرح فرش ایران آمیزه ای است از هنر و صنعت و معتقدات و فرهنگ ایرانی که طی قرون و اعصار شکل گرفته، متجلی گشته،تکمیل گردیده به اوج رسیده و به جهانیان به عنوان بارزترین نشانه ی ذوق و سلیقه و عصاره ی هنر مردم این مرز و بوم ارائه شده است.فرش ایران که نتیجه ی تجربه و عمل سالیان طولانی از تاریخ هنر و صنعت این مردم است، در دوران حیات خود همچون سایر دستاوردهای بشری با فراز و نشیب ها قرین بوده و زمانی در اوج تجلی و زمان دیگر در حال رکود بسر برده است.عهد صفویان یعنی قرون 9 تا 11هجری قمری (16-17 م)دوران شکوفایی و کمال هنر فرش بافی ایران بوده زیرا طرح ، نقش، نقشمایه و رنگ آمیزی این دست باف در آن عصر از لحاظ کمی و کیفی به حد اعلای خود رسیده و تا این زمان نیز هنرمندان در کلیه ی رشته های اصلی و جانبی صنعت فرش ، ابداعات هنرمندان آن دوران را مورد توجه قرار داده و متأثر از آن ها طرح های جدید ارائه داده اند. طراحان عصر صفوی ترکیب های بدیع و هم آهنگ و زیبا از رنگ و نقش بدان گونه به وجود آورده اند که در آن اسلیمی ها ، خطوط دورانی و پر پیچ وتاب ختایی ، فراز و نشیب ، تقارن ، تفریق و تکرار نقشمایه ها به همراه رنگ امیزی جالب و چشم نواز اعجاز می افرینند. این طرح های جالب حتی از محدوده ی مرزهای مکان و زمان خارج گشته ، نسل های پیاپی را درنوردیده به سراسر جهان و در دل هنرمندان راه یافته اند. به طور خلاصه طرح فرش را اعم از آن که با مقدمه و پیش بینی لازم فراهم گردد یا به وسیله ی بافندگان روستایی و عشایر و ایلیات این سرزمین بدون تدوین مقدمات و به طور ذهنی به وجود آید و بافته شود ؛ می توان برانگیخته از معتقدات و مکنونات قلبی و باورها ، خواسته های طراح آن دانست که دست هنرمند بافنده ،آن را بر پیکر فرش با بهره گیری از مواد جان می بخشد و همچون تابلویی زیبا به علاقه مندان تقدیم می دارد.

طرح هایی که از تلفیق و پیوستگی یک یا چند طرح ایجاد گردیده، یا از سایر طرح های ایرانی با دیگر ملل اقتباس و گرفته شده اند. برخی طرح های تلفیقی که خود دارای انواع اند به شرح زیر می باشد: 1- طرح بندی دسته گل 2- طرح بندی شاخه گوزن 3- طرح ترنج دسته گل 4- طرح ترنج سبزی کار کف ساده 5- طرح زیرخاکی 6- طرح زیرخاکی ستون دار محرابی 7- طرح شاخه پیچ ترنج دار 8- طرح قاب قابی. بافت فرشهای اقتباسی اغلب در نواحی مجاور مرزها که ارتباط بین مردم دو طرف مرز بیشتر است مانند آذربایجان شرقی یا خراسان بافته می گردد. مشکین شهر از مراکز بافت اینگونه فرش ها است. برخی از طرح های اقتباسی بشرح زیراند: 1- آناتولی 2- افغانی 3- قفقاز 4- گوبلن

اینگونه طرحها وسیله دست اندرکاران فرش از جمله طراحان، بافندگان، کسبه و تجار و واسطه ها نامگذاری شده و طی قرون و اعصار این نام ها دهان به دهان گشته و از نسلی به نسل دیگر منتقل گردیده است. برخی از انواع این طرح ها عبارتند از: الف: از لحاظ نقش زمینه فرش. 1- طرح کف ساده 2- طرح افشان یا گلدار. ب: ازلحاظ نقش متن: 1- طرح لچک ترنج یا لچکی و ترنج دار. 2- طرح های طره دار که در آن نقش از بن نگار «طره» استفاده می شود مانند: طرح طره دار پیوسته، طرح ره دار ناپیوسته. 3- طرح طره دار سلسله ای. 4- طرح بندی، سراسری، محرمات، سلسله ای. پ: از جهت وجود حاشیه در فرش: 1- طرح حاشیه دار 2- طرح بدون حاشیه. ت: از لحاظ مورد مصرف: 1- طرح جانمازی 2- طرح سجاده ای 3- طرح محرابی

نقشمایه ی این طرح ها بناهای باستانی ، تاریخی، دینی و مذهبی یا تزئینات آن ها از قبیل قندیل و کاشی کاری است.برای ایجاد این طرح ها، طراحان کاشی کاری ها ئ اشکال هندسی و غیره هندسی ، تزئینات سر درها و محراب ها ، گنبدها و بسیاری اجزاء دیگر بناها را مورد توجه قرار داده و به سلیقه ی خویش این نقش ها را به فرش منتقل نموده اند. برخی از این طرح ها که معروفیت بیش تری دارد عبارتند از :1-طرح آرامگاه بوعلی سینا 2-طرح تخت جمشید 3- طرح سر در امام زاده محروق 4- طرح طاق بستان 5- طرح طاق کسری 6- طرح طاق نما 7-طرح قندیلی 8- طرح گنبد دالان عالی قاپو 9- طرح گنبد کاووس(میل گنبد) 10-طرح محراب کوفی 11- طرح مسجد شاهی 12-طرح مسجد شیخ لطف الله 13- طرح مسجد کبود در تبریز 14- طرح مقبره سلطانیه 15-طرح مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی

طبیعت سبز همواره بهترین الهام بخش نقاشان و طراحان در ایجاد تابلویی زیبا و طرحی چشم گیر برای فرش بوده است. به همان میزان که انواع گل و گیاه درختان در طبیعت وجود دارند طرح های ریخته شده از نقشمایه هایی که طبیعت سبز را برای بیننده مجسم می سازند فراوان اند. ذیلا به تعدادی ازاین طرح ها اشاره می گردد و توجه می دهد که هر یک از این طرحها خود دارای بیشماراند: 1- طرح بوته ای 2- طرح جنگلی 3- طرح درختی گلدانی 4- طرح گلفرنگ 5- طرح گل و گیاه 6- طرح منظره و چهارفصل.

خط، سطح، جسم در فراهم سازی ساختار طرح های فرش اعم از متن یا حاشیه از اهمیت خاصی برخوردار است و استفاده از آن در این دستباف دارای قدمت بیش تری نسبت به سایر بن نگاره ها است. این نقشمایه ها بر دو گونه به شرح زیراند:گونه یکم-طرح هایی از فرش که نقشمایه ی اصلی آن خط ها و سطح هایند.بن نگاره هایی با خطوط شکسته با اشکال و اجسام هندسی و زاویه دار به جهت سادگی و سهولت بافت در بین ذهنی بافان قالی روستایی و عشایر ایران از زمان های گذشته متداول بوده و حتی امروزه که کارگاه های بزرگ قالی بافی شهری به بافتن طرح هایی با خطوط اسلیمی و گردان مشغول اند. فرش های دارای طرح های ذهنی بیش از نیم مقدار کل تولید قالی و قالیچه ی این سرزمین را به خود اختصاص می دهد. خطوط نقشمایه ای فرش نسبت به یکدیگر و افق دارای حالت های گوناگون اند و هر یک از این حالات دارای مفهوم و معنی خاص می باشد که در جای خود بیان گردیده است.به طور کلی طرح فرش ایران از لحاظ خطوط نقشمایه ای به دو دسته اصلی زیر تقسیم می گردد:الف-طرح های فرش ایران با نقشمایه ی خطوط شکسته و شکل های هندسی که آن را طرح های ذهنی نامند. ب- طرح های فرش ایران با نقشمایه ی خطوط گردان که آن را طرح های اسلیمی گویند. گونه ی دوم: طرح هایی از فرش که نقشمایه ی آن جسم ها و اشیاء اند.جسم از نقشمایه های رایج در فرش ایران می باشد. اجسام و اشیاء مورد استفاده در طراحی فرش همان وسایلی است که در اطراف طراح یا بافنده وجود دارند و او در گذران زندگی روزانه ی خود آن ها را می بیند و لمس می کند و به آن ها نیازمند است.

طراحی و بافت نقش هایی با خطوط منحنی اعم از آن که این خطوط مستقیما و به عنوان شاخ درختان و گل ها به کار رفته یا غیر مستقیم سازنده ی اشکال و صورت اجسام باشد؛ کاری است مشکل و نیاز به تخصص و ظرافت دارد. بافتن این گونه طرح ها در فرش نیز مهارت وکاردانی می خواهد.زیرا تنظیم شمارش تارها برای گره زدن خامه بر آن ها و انتخاب رنگ های گوناگون در یک زمان به وسیله ی بافنده و کم و زیاد کردن قطر خطوط تا به طبیعت و حقیقت نزدیک تر باشد و به تناسب فضا روی اثر بچرخد و چشم را به جانب مورد نظر هدایت کند ؛ کاری است که انجام آن عهده ی بافندگان عادی خارج می باشد.نقوش چرخشی و گردان در فرش را اسلیمی نامند و طرح های مربوطه را «طرح اسلیمی» گویند.طرح های اسلیمی بسیار اند.برخی از معروف ترین آن به شرح زیر می باشد: 1-طرح اسلیمی برگ دار 2- طرح اسلیمی حلزونی 3-طرح اسلیمی خرطومی 4- طرح اسلیمی دهان اژدری 5- طرح اسلیمی ساده 6- طرح اسلیمی شکسته 7-طرح اسلیمی طوماری 8- طرح اسلیمی کهکشانی 9-طرح اسلیمی گلدار 10- طرح اسلیمی ماری

تجسم صورت انسان یا سر و تنه ی حیوانات مانند اسب، شیر، پلنگ، فیل و غیره اعم از حقیقی یا خیالی از زمان های گذشته در انواع دستی ایرانیان از قبیل کاشی کاری، نقاشی، کنده کاری و نیز فرش متداول بوده است. برخی طرح های دارای صورت در فرش های دستباف ایران عبارتند از:1-طرح آدمکی یا ملانصرالدینی 2-طرح حیوان دار3- طرح صورتی 4-طرح لیلی و مجنون 5- طرح ماهی

طرح های ذهنی با خطوط هندسی شکسته به خلاف تصور برخی که آن را نسبت به طرح های اسلیمی دلیل عقب ماندگی می دانند؛ از یک سو با توجه به هماهنگی بی نظیر خطوط و سطوح و رنگ های استفاده شده در آن ها و از سوی دیگر محیط سکونت بافندگان روستایی عشایری که به هر حال دور از توجهات فرهنگی، مشابه مراکز شهری بوده اند. نشانه ی عمق تفکر و تبحر و دور اندیشی و سلیقه ی طراحان و بافندگان آن ها است. این نتیجه گیری آنگاه استحکام بیش تری می یابد که ذهنی و بدون تدوین و مقدمه بودن این گونه طرح ها نیز یادآوری گردد. طرح های ذهنی دارای انواع بسیار و بی شمار اند. تعدادی از معروف ترین آن به شرح زیر است:1-طرح هندسی اشکالی (لوزی، مربع و غیره) 2-طرح هندسی بازوبندی 3-طرح هندسی بندی قابی 4- طرح هندسی 5- طرح هندسی ترنج دار 6- طرح هندسی تکراری 7- طرح هندسی جوشقان 8- طرح هندسی چای دان 9- طرح هندسی خاتم شیرازی 10- طرح هندسی ختایی 11- طرح هندسی زه شکسته 12-طرح هندسی زیر خاکی 13- طرح هندسی ستاره 14- طرح هندسی سراسری 15- طرح هندسی شاخه شکسته 16-طرح هندسی صدف 17-طرح هندسی قابی 18- طرح هندسی قالب خشتی 19- طرح هندسی قلمدانی 20- طرح هندسی قیچی 21- طرح هندسی کتیبه ای 22- طرح هندسی کشکولی 23-طرح هندسی گل سپری 24- طرح هندسی لچک ترنج 25-طرح هندسی محرمات 26- طرح هندسی نوشته دار 27- طرح هندسی نیم قابی

سراسر سرزمین پهناور ایران اعم از دشتها و کوهپایه ها، روستاها و شهرک ها با آب و هوای گوناگون و متغیر در طی قرون و اعصار گذشته همواره گذرگاهی مناسب و محلی مهیا برای اسکان ایلیات و عشایری بوده است که بنا به خصوصیات خلقی و حرفه اصلی خود که دامداری است به دنبال مناطقی خوش آب و هوا جهت سکونت خویش و مهیای پذیرایی از دام هایشان بوده اند. این مردم زحمتکش حتی به هنگام مهاجرت های قومی به ییلاق و قشلاق ضمن سایر امور با استفاده از پشم گوسفندان خود به بافتن دستباف هایی مانند فرش اعم از قالی یا گلیم و پلاس و خورجین و زیلو و چادر و خیمه می پردازند. اینان فرش می بافتند تا از طرفی با استفاده از آن از سرما و گرما و نیزرطوبت و سختی زمین رهایی یابند و از جانب دیگر با فروش آن نسبت به تقویت بنیه مالی خانواده و اقتصاد قبیله خویش اقدام کنند و بدین طریق سنتهای اجدادی خود را نیز پاسدارند. فرش چکیده ای است از هنر و صنعت این مردم و نمودی از سلیقه، حوصله، بردباری، موقع شناسی ایشان. زنان و دختران نوجوان عشایر که مردان خویش را سرگرم امور ایلی می بینند با انگشتان ظریف و هنرمند خویش در مقبل مردان متاعی عرضه می کنند که بیان کننده حالات و روحیات ایشان است. زنان عشایر با اعمال نظر در نقش فرش و بافتن صورت حیوانانی چون شیر، ببر و پلنگ و اسب و سگ و شتر در آن به مردان خود و سایر اعضاء خانواده و قبیله درس شجاعت، نجابت، حق شناسی می دهند و با بافت هر تخته فرش پشتکار، دلگرمی، بردباری به مردان می آموزند. نقش فرشهای عشایر ذهنی و بدون مقدمه و معمولا با خطوط شکسته هندسی که بافت آن ساده است انجام می شود و نیاز به نقشه قبلی ندارد و ازخواص عمومی اینگونه فرش ها عدم تبعیت از قواعد خاص در طراحی و نقش پردازی و نیز رنگ آمیزی و ابعاد است تنوع نیز از خصوصیات طرحها و نقش ها و نقشمایه های فرش عشایری می باشد زیرا هر بافنده خود با توجه به اشیاء، خطوط، عوامل طبیعت موجود در اطراف و خواسته ها و اعتقادات و باورهای خویش طرحی نو در این اثر هنری می افکند و بر زیبایی این دستباف به ارث رسیده از نیاکان خود می افزاید این آزادی عمل تا بدانجا توسعه یافته و دامن گسترده است که امروزه نمی توان بر اثر کثرت، حتی نام طرحهای فرش عشایر ایران را ثبت نمود بلکه پژوهشگران از بیان تعداد تقریبی آن نیز امتناع می ورزند، یا شایر توان آن را ندارند. در زیر به ذکر نام تعدادی از طرحهای معروف به نام عشایر و ایلیات و اقوام و افراد ایرانی مبادرت می گردد و شرح مختصر برخی از این طرحها نیز ذیل همین عنوان ها در این کتاب آمده است: 1- طرح افشار 2- طرح بختیاری 3- طرح بلوچی 4- طرح ترکمن 5- طرح جان بیگی 6- طرح خاتمی 7- طرح سنجولی 8- طرح سنه 9- طرح شاه عباسی 10- طرح قشقایی 11- طرح کردی 12- طرح گل شاه عباسی 13- طرح لری 14- طرح بیستونی 15- طرح میرشکسته 16- طرح میناخانی 17- طرح ناظم 18- طرح وکیلی کردستان 19- طرح ویس 20- طرح یکسر ناظم

برخی از این طرح ها به نام شهرها و مکانهایی که برای اولین بار در آنجا بافته شده یا بافت آن متداول بوده، حتی اگر دیگر در آن محل چنین نقشی بافته می شود نامیده می گردند. امروزه با وجود سهولت در ارتباطات، طرح هایی که به نام محل های خاص معروف گردیده اند اغلب در تمام مراکز فرشبافی بافته می شوند و بدین لحاظ تشخیص بافتگاه فرش مشکل شده است وفقط این کار وسیله کارشناسان از طریق نوع رنگ و برخی ویژگی های دیگر انجام می گردد. برخی از این طرح ها عبارتند از: 1- طرح اردبیل 2- طرح اصفهان 3- طرح افغانی 4- طرح بیجار 5- طرح بیرجند 6- طرح تفرش 7- طرح جوشقان 8- طرح ختایی 9- طرح خراسانی 10- طرح زنجان 11- طرح ساروق 12- طرح ساوه 13- طرح سرابند 14- طرح سنندج 15- طرح سیستان 16- طرح فردوس 17- طرح کاشان 18- طرح کردستانی 19- طرح کرمان 20- طرح مشک آباد 21- طرح ترکی شیرازی

آثار هنری دستی مردم در سراسر جهان از جمله نقاشی، تذهیب، تشعیر، منبت کاری خاتم ، کاشی سازی و کاشی کاری، مینیاتور، خوش نویسی و رنگرزی قالی که چکیده و عصاره ی آن ها است نشان می دهد که همواره طبیعت الهام بخش هنرمندان در خلق آثار هنری و ارزشمند ایشان بوده است.کلک نقش آفرین هنرمندان طراح با بهره گیری از منبع لایزال طبیعت در طول تاریخ دیرپای فرش ایران تنوعی بی حد ومرز به طرح و نقش این دستباف هدیه کرده است تا آن جا که محققان شماره طرح های فرش ایران را با تعداد طراحان و بافندگان آن قابل قیاس دانسته اند.فرش شناسان طرح های فرش ایران را به گونه های مختلف گروه بندی نموده اند و این اختلاف نظر هر قدر که باشد، طبیعی است.اولا نقش یک فرش با توجه به نقشمایه های آن ممکن است به گونه های مختلف تعبیر پذیرد و به انواع گروه های طرح متعلق شود. مثلا فرش با طرح لچک و ترنج و خطوط اسلیمی که دارای طره ی کامل باشد را با توجه به سه عامل مذکور یعنی لچک ترنج، خطوط اسلیمی و طره می توان به گونه های مختلف توصیف نمود چه رسد به ان که نقشمایه های فرعی فرش از جمله گل ها، گیاهان و صورت های حقیقی و خیالی موجود در آن نیز مورد توجه قرار گیرند.ثانیا «چگونه دیدن» بیننده در تشخیص طرح یک فرش مؤثر است زیرا نقاط و خطوط توجه فرش از دید بینندگان مختلف متفاوت می باشد.تحقیقات انجام شده بر روی انواع طرح فرش ایران و نظریات فرش شناسان نشان می دهد که طرح فرش بافته شده به وسیله ی مردم این سرزمین الهام گرفته از عوامل زیر است:الف- طبیعت اطراف بافنده و طراح و نمودهای آن از جمله گل ها، گیاهان،درختان، مناظر، افراد،حیوانات، اشیاء و ... ب-خطوط ، سطوح، حجم ها و شکل ها.پ- مکنونات قلبی،اعتقادات،تمنیات، ابتکارات، اقتباس ها،تقلیدهای طراحان و بافندگان. در این کتاب نیز با در نظر گرفتن عوامل مذکور طرح های فرش ایران به دو بخش و 8 گروه اصلی به شرح زیر تقسیم گردیده است: بخش نخست:طرح هایی که از عوامل طبیعی الهام گرفته اند و خود شامل سه گروه اصلی به شرح زیر اند:گروه اول-طرح فرش ایران با نقشمایه ی اصلی خط ها، سطح ها،جسم ها و اشیاء. گروه دوم-طرح فرش ایران با نقشمایه ی اصلی صورت حقیقی یا خیالی جانداران.گروه سوم-طرح فرش ایران با نقشمایه ی اصلی طبیعت سبز و مشهور به آن.بخش دوم-طرح هایی که با توجه به دستاورهای بشری از جمله نقش و نقشمایه ی فرش یا محل طراحی و بافت یا نام ایل و قبیله و اقوام وافراد یا نقش ابنیه و آثار تاریخی، دینی، مذهبی نامگذاری شده است. این طرح ها بر پنج گروه اصلی به شرح زیراند.الف: طرح فرش ایران مشهور به نام ابنیه ی تاریخی،دینی، مذهبی. ب:طرح فرش ایران مشهور به نام ایلیات و عشایر و اقوام و افراد.پ: طرح فرش ایران مشهور به نام شهرها و مکان ها. ت: طرح فرش ایران مشهور به نام نقش و نقشمایه ی آن.ث: طرح فرش ایران تلفیقی و اقتباسی.

تکرار نقش قاب در نقاط مختلف فرش. این قاب ها ممکن است مناظر، درختان، محراب ها، قندیل ها، گل و گیاه را در بر گیرد.