لغت نامه



طرح آرامگاه ابوعلی سینا در همدان که بخش اصلی نقش، میله ای است بر فراز آرامگاه.

اژدها موجودی است خیالی و معمولا به صورت ماری بزرگ که در افسانه ها از آن به عنوان نمودی از قدرت و هیبت یاد می کنند و معمولا دارای سرهای متعددی است.در نوروزنامه پیرامون شجاعت چنین آمده است:«مر شجاعت را بر این مثال کرده اند، چو نخجیری با قوت، سر او چون سر شیری که آهن می خاید، پای وی چون پای پیلی که سنگ می کوبد، دم وی چون سر اژدهایی که اتش می دمد...» در فرش، اژدها نقش مایه ای است بسیار رایج. طرح آن معمولا در فرش های حیوان دار و در حالتی که با سیمرغ در ستیز می باشد و آتش از دهانش بدر می زند و برای بلعیدن دهان باز کرده است؛ می آید.

طرح اسلیمی او در دیده/زلف حوری است به هم پیچیده... نوعی از نقش و نگار که از خط های پیچیده، چرخشی و گردان تشکیل شده و هنرشناسان غرب نام«عربسک» بدان داده و آن را به هنرمندان اسلامی نسبت می دهند. اسلیمی طرحی است گرفته شده از پیچش شاخه های درخت. این نگاره در نقش های ایرانی سابقه ی بسیار دارد و در نقش بیستون نیز که مربوط به دوران ساسانیان است، دیده می شود. در شرح اسلیمی ها گفته اند، نقاشان ایرانی آن را از طرح «کله فیل» با تغییراتی حاصل نموده اند و طرح خرطوم و سر فیل و گوش ها ودندان آن کاملا در این نقش پیداست. حرکات نرم و سیال اسلیمی ها در سایر انواع صنایع ظریفه دستی مردم این سرزمین از جمله کاشی کاری، زری بافی، زری دوزی، تذهیب و مینیاتور، گچ بری، نقاشی های بر دیوار چون دیوارهای عالی قاپو و هشت بهشت نیز مشاهده می گردد و احتمالا از آن ها به فرش راه یافته است. طرح اسلیمی طی قرون و اعصار به دست هنرمندان ایرانی تکامل یافته و تا آن جا با نقوش فرش در هم آمیخته که از اسلیمی های موجود در قالی می توان دوران بافت آن را مشخص ساخت. پس از راه یابی تزئین اسلیمی به اروپا به وسیله ی هنرمندان اسلامی، در آن جا از آن به عنوان هنر اسلامی تقلید گردید.اسلیمی دارای انواع می باشد.

برگ ها بر اسلیمی ها که شاخه درختان محسوب می گردند، روییده است.

در این طرح شاخ درختان مانند حلزون در حال چرخش و پیچش اند. نوع با دوران وسیع این طرح را «کهکشانی» گویند.

خطوط دواری که عنوان شاخه ی درختان را دارد.اما هرچه به جانب درخت نزدیک تر می شود، ضخیم تر می گردد و شکل خرطوم فیل را به خود می گیرد.

انتهای آزاد هر شاخه به دو شاخه تقسیم گردیده و حالت دهان اژدها را به خود گرفته است.

طرحی است مرکب از خطوط دورانی با شعاع متفاوت و قوس با درجات مختلف.نمونه ی این اسلیمی در کنده کاری های ساسانیان، از جمله عمارت بیستون در باختران مشاهده می گردد.

در این طرح اسلیمی ها از زیرو روی یکدیگر می گذرند و شکسته می شوند.

همان طرح اسلیمی ماری است که با خطوط منحنی ادامه می یابد. این نوع اسلیمی در کتیبه ها و حاشیه های فرش ها بافته می شود و خود در اجزاء فرش، تجانس و ارتباط بدست می دهد.

در این طرح اسلیمی ها، عنوان شاخه ی درختان و محمل گل ها را دارند. هرچه به طرف تنه ی درخت نزدیک می شود، شاخه ضخیم تر می گردد و حالت طبیعی خود را حفظ می کند.

اسلیمی ها آن چنان گردش طبیعی دارند که بی شباهت به مار نمی باشند. در این طرح اسلیمی ها قوس های متعدد می یابند و چشم را به جانب مورد نظر هدایت می نمایند.

در گذشته به نام طرح «حلزونی» معروف بوده است. آن منحنی های با شعاع بزرگ و در میدان وسیع را گویند که در فرش در حال چرخش اند. به نظر می رسد، طرح کهکشانی دوایری وسیع تر از حلزونی داشته باشد.

طرح اسلیمی دارای انواع زیر می باشد.1) طرح اسلیمی برگ دار: که مانند شاخه ی درخت حامل برگ است. 2) طرح اسلیمی حلزونی یا کهکشانی. 3)طرح اسلیمی خرطومی: مانند خرطوم فیل. 4)طرح اسلیمی دهن اژدی: چون دهان اژدها در انتها دو شاخه گشته. 5)طرح اسلیمی ساده: مرکب از خطوط دورانی ساده. 6)طرح اسلیمی شکسته: اسلیمی ها یکدیگر را قطع کرده، می شکنند. 7)طرح اسلیمی طوماری: یا «ماری». 8)طرح اسلیمی کهکشانی: حلزونی با دوران وسیع. 9)طرح اسلیمی گلدار: چون شاخه ی درختان حامل گل. 10)طرح اسلیمی ماری: با قوس های متعدد شبیه مار.

باغ های پر گل و گیاه، خطوط اسلیمی ساده یا دهان اژدری، گل که با شاخ و برگ های خزنده به هم پیوسته اند، حاشیه ی پهن با نوارهای باریک در طرفین، گل های شاه عباسی و پراکنده در سراسر متن از اختصاصات فرش اصفهان می باشد.

افشار، طایفه ای از ترکان چادرنشین است که در بیش تر خاک ایران پراکنده اند و دارای طوایف متعدد است. ایل افشار کرمان که در زمان شاه طهماسب به این ناحیه کوچانیده شده به دو تیره ی «افشار» و «پیچاق چی» منقسم گشته و مرکز داد و ستد تیره ی «پیچاق چی» در شهر سیرجان و «افشار» در شهر بافت است. بافتن فرش با استفاده از پشم گوسفندان خودی در بین این ایل متداول است. طرح ها کاملا سنتی ایرانی و رنگ های بافته های ایشان، ایلیاتی می باشد. طرح افشار به وسیله ی دارهای افقی و اغلب به صورت یک پوده و نزدیک به طرح های زمینه ساده ی کرمان و بعضا اقتباسی از نقشه ی ایلات و عشایر فارس بافته می گردد. گره ی قالی های افشار در بین چادرنشینان ترکی باف و در روستاها، فارسی باف است. تار فرش های این ایل که در گذشته پشمی بوده، امروزه پنبه ای است. نقش مرغ و ترنجی با زمینه ی یک رنگ، طرح و نقشه ی خاص قالیچه های بافت افشار می باشد. رنگ ها در فرش افشار طبیعی و با استفاده از روناس و سایر مواد رنگزای گیاهی فراهم می شود. روی هم رفته، قالیچه های افشار در رده ی بهترین فرش های بافت ایلیات ئ عشایر ایران است.

برگ ها، گل ها، پرندگان و حیوانات به عنوان نقش مایه های فرش بر کف آن افشانده می گردند.گل و برگ از نگاره های اصلی این نقش اند و اگرچه به صورت جدا در زمینه ی فرش پراکنده اند؛ اما هم گونی و هم آهنگی رنگ ها، آن ها را چون اجزای یک مجموعه زیبا جلوه گر می سازد. اهم نقش های فرعی از طرح افشان عبارتند از: 1-افشان ختایی یا ختایی ها 2-افشان بندی با گل های دارای ارتباط 3-افشان شکسته با خطوط شکسته 4-افشان شاخه پیچ که گل ها با شاخه های گویی به هم پیوسته اند. 5-افشان دسته گلی که کومه ها و دسته گل های آن نگاره های اصلی اند. 6-افشان حیوان دار که در آن از نقش مایه ی حیوانات استفاده شده است. 7-افشان ترنج دار که ترنج با طرح و رنگ متناسب در وسط زمینه پرگل و گیاه، نقش بسته است.

از طرح های رایج در فرش ایران که به وسیله ی ایلات ترکمن و شمال خراسان نیز بافته می شود.

نقشی است گرفته شده از شکل بازوبند، گردنبند و یا کمربندهایی که در گذشته ایرانیان به پهلوانان هدیه می کردند. این نقش معمولا در حاشیه ی فرش های طرح هندسی به طور یکی در میان با اشکال دیگر بافته می گردد و در متن نیز تکرار می شود.

عموما نقشه ای است که حوضی در میان دارد. اطراف آن به وسیله ی جوی های آب به مربع هایی تقسیم شده و این بخش ها که صورت باغچه را به خود گرفته، با گل و گیاه تزئین گردیده است.

طرحی از فرش ترکمن است با زمینه ی قرمز یا قهوه ای متمایل به قرمز و نقش یک سلسله کثیرالاضلاع به نام «نقش پای فیل»(با-لد) به دو صورت جانمازی و بزرگ که در ترکمن صحرا و ترکستان شوروی بافته می شود.(با-فرحو) این طرح معمولا و به گونه ای با بن نگار هندسی هشت گوش یا لوزی که با ایجاد تغییرات در تزئینات و رنگ آمیزی از آن نقش های مختلف می سازند؛ فراهم می گردد. در میان لوزی ها نقش مایه های گل، برگ و اشکال هندسی دیگر نیز مشاهده می شود. پرز این قالیچه ها معمولا از لحاظ ارتفاع متوسط است.

همانگونه که در ذیل «چهارمحال و بختیاری» یادآوری شد، ایل بختیاری در نواحی واقع بین اصفهان، خوزستان، لرستان و بروجرد سکونت دارند و به دو شعبه ی هفت لنگ و چهار لنگ تقسیم می شوند که هر یک مشتمل بر چند تیره است. بختیاری ها دارای آداب و رسوم خاص اند و تقریبا همه ی مردم آن به شغل دامداری و تربیت دام و تا اندازه ای کشاورزی اشتغال دارند (با-کب). صنایع دستی به ویژه فرش بافی در بین این افراد مخصوصا زنان و دختران، رواج دارد. دستباف های بختیاری اعم از قالی، گلیم، پلاس و زیلو اکثرا کوچک پارچه اند. قالیچه های بختیاری عمدتا در شهرکرد و نواحی آن و نیز چهارمحال بافته می گردد. در شهرکرد دستگاه ها عمودی است. اما در سایر نقاط از دار افقی(خوابیده) استفاده می کنند و با این دارها حتی قالی های بزرگ پارچه و بیش از 12 متر را می بافند. نوع بافت فرش عموما متقارن و یک پوده می باشد اما در شهرکرد دو پوده نیز بافته می شود. رنگرزی با استفاده از گیاهان به طور سنتی انجام می گردد و از رنگ های شیمیایی نیز بهره می گیرند و اغلب رنگرزان محلی به این کار اشتغال دارند، مگر آن که خامه از خارج از منطقه وارد شود که در این صورت ممکن است رنگرزی شده باشد. در این فرش ها رنگ زرد زیاد مصرف دارد که از اسپرک با کمی روناس به دست می آید.طرح فرش این عشایر، تجریدی و ذهنی و بدون مقدمه و نقشه و با خطوط شکسته ی هندسی به وسیله ی بافندگان که هنر فرشبافی را از گذشتگان خویش به ارث برده اند؛ فراهم و بافته می گردد. نقشمایه ها اغلب لوزی تکراری است که نگاره هایی از شکوفه، گل ها و درختان را در خود جای می دهد و بافت آن بیش تر درشت و خشن می باشد. نقوش، اعم از اشکال یا گل و بوته وشاخه های درختان به ویژه بید مجنون ابتدایی است. شکل شطرنج از نقشمایه های متداول در فرش بختیاری است. ایشان برای بافت این نقش زیبا، زمینه ی اصلی قالی را ابتدا به چهارخانه هایی بربر تقسیم می کنند و چهارخانه های قرینه طرح و نقش همانند می دهند و ردیف میانی را به منظور قرینه سازی، طرح و نقش و رنگ دیگر می بخشند. حاشیه ی فرش های بختیاری بسیار ساده است و اغلب از نقشمایه های مستطیل شکلی که درضلع کوچک آن ها انحناء ایجاد گردیده، استفاده می شود و این نقش در سراسر حاشیه به طور ساده و یا یکی درمیان با اشکال دیگر تکرار می گردد.

بلوچ قوم مهاجر ایرانی است که در سالیان گذشته از نواحی جنوبی خراسان یا مشرق این استان به نواحی تربت حیدریه ی فعلی و عمدتا سنگان، خواف و قاسم آباد در مرز افغانستان و سایر قراء و قصبات این ناحیه از قبیل رشتخوار، جنگل، زاوه و قسمتی از شمال خراسان مهاجرت کرده و امروز به طور ثابت مقیم گشته اند. بلوچ ها نه تنها در بلوچستان بلکه در خراسان، کرمان و حتی در پنجاب و سند ساکن اند. کار عمده ی افراد این قوم کشاورزی است و صنایع دستی به ویژه فرشبافی و صنایع جانبی آن بخش مهمی از اوقات فراغت زنان، دختران و مردان را به خود اختصاص می دهد. ایلات بافنده ی فرش در میان عشایر بلوچ از جمله بهلولی، بایزیدی، کلاه درازی، جان میرزایی، رحیم خانی، رحیم خانی، برآهویی، کورخیلی(سالارخانی) و حسن زایی می باشند که جملگی با خطوط و اشکال هندسی و ذهنی مانند لوزی، شش گوش و طرح های تجریدی و بدون نقشه قبلی به نقش آفرینی در فرش، این اثر هنری مبادرت می ورزند. طرح و رنگ و هم آهنگی آن ها با یکدیگر آن چنان ویزگی و زیبایی به قالیچه های بلوچی می دهد که بیننده بلافاصله اصالت، سنتی بودن و سابقه ی طولانی را در طراحی و بافت آن در نظر می آورد و مورد تأیید قرار می دهد. تنوع در فرش بلوچی کم است، حتی در رنگ آمیزی و این خود وجه ممیزه ی قالیچه های بلوچی می باشد. اگرچه بازار فرش خراسان و در پی آن سراسر کشور اخیرا شاهد تنوعی دلپذیر در این دستباف است.پشم مورد استفاده در قالیچه های بلوچی به طور کلی از بازار تربت حیدریه و مشهد فراهم می گردد؛ زیرا پشم گوسفندان محلی از لحاظ کمیت و کیفیت نظر بافندگان را تأمین نمی نماید. با توجه به این که تا چندی پیش در محل، رنگرزان ماهر و باتجربه وجود نداشتند؛ صرفه و صلاح قالی بافان در این بوده است که کلاف های نخ رنگین تهیه کنند. تار قالیچه های بلوچی از نخ پشمی و بعضا نیز پنبه ای و پود آن از پشم گوسفند یا شتر و نخ ابریشم است. قالیچه های بافته شده با پشم شتر در بین این طایفه به صورت زینتی و فقط به عنوان جهیزیه برای دختران فراهم می گردد. ضد بید نمودن نخ قالی در بین عشایر ایران اصولا تا کنون مرسوم نبوده اما چنانچه بافندگان عموما به این مهم راهنمایی گردند؛ گام مؤثری در جهت ارتقای کیفی فرش ایران و دوام و پایداری آن برداشته خواهد شد. رنگ مورد مصرف در رنگرزی قالیچه های بلوچ امروزه اغلب رنگ های گیاهی و طبیعی به ویژه روناس است که جداگانه و یا با رنگ های شیمیایی داخل شده، به مصرف می رسد. این رنگ ها اغلب تیره و معمولا سرخ، لاجوردی سیر یا روشن، سیاه و سبز هستند.در دو سر قالیچه، گلیم بافتی به رنگ های سرخ و سیاه اضافه می گردد و شیرازه دوزی نیز با نخ فراهم شده از موی سیاه بز شکل می گیرد. برخی از انواع طرح قالیچه های بلوچ عبارتند از: 1-طرح سالارخانی 2- طرح ترکمن 3-طرح قاسم آبادی 4-طرح گلدانی 5-طرح سجاده ای(جانمازی) 6-طرح بوته 7-طرح هراتی 8-طرح بازوبندی 9-طرح سنگانی 10- طرح کشکولی 11-طرح قابی(چهار قابی) 12- طرح حاشیه نرگسی 13-طرح پشتی 14-طرح دو حاشیه/ در فرش های بلوچ «جفتی بافی» وجود ندارد. فرش را به منظور کهنه نما کردن شست و شو نمی دهند و فرش بافان این قوم از صداقتی ویژه برخوردارند.

چون قطعات تکراری طرح در سراسر فرش به هم می پیوندند، این گونه طرح ها را بندی می نامند. نقوش تکرار شده ممکن است با خطوط و اشکال شکسته ی هندسی یا گردان و اسلیمی باشد و بنابراین وضعیت طرح بندی به انواع «بندی اسلیمی» یا «بندی شکسته»تقسیم می گردد. طرح بندی خود دارای انواع زیر است: 1-بندی قاب قابی 2-بندی آدمکی یا ملانصرالدینی 3-بندی درختی 4-بندی ترنج دار 5-بندی کتیبه ای 6-بندی بازوبندی یا شیر شکری 7-بندی شاخه گوزن حیوان دار 8-بندی دسته گل

این طرح بین طراحان ایران و برخی کشورها مانند هند رایج است. بوته از طرح های عمومی فرش ایران است، یعنی در تمام نقاط به ویژه قم، کرمان، بیرجند، تبریز، بیجار، نائین و ساروق بافته می باشد. در مورد پیشینه تاریخی بوته در هنر مردم ایران نوشته اند که از زمان خلفای عباسی این نقش خصوصا در طرح های قالی مورد استفاده قرار گرفته است.نقشمایه ی بوته همچون اسلیمی ها در کلیه ی شعب هنرهای تزئینی از جمله ترمه دوزی، قلمکاری، زری بافی، قلمزنی، مینیاتور و تذهیب به کار رفته است. اندازه، شکل و سطح بوته و بزرگی و کوچکی نقش آن در قالی های نواحی گوناگون متفاوت است و خطوط تزئینی فرعی که در آن به کار برده شده، نام های مختلف به طرح های آن داده است. خطوط اسلیمی به کار رفته در ارتباط دادن بوته ها به ویژه در طرح های «بوته جقه» آن را به شکلی بسیار زیبا نمایانگر می سازد و همین خطوط فرعی است که به بوته اشکال گوناگون می دهد. زیباترین نقش بوته در فرش های کرمان بافته می گردد و این نتیجه ی تجربه ی طولانی هنرمندان آن دیار در صنعت شال و ترمه و پته دوزی است و حتی بوته را ویژه ی کرمان می دانند. بوته را می توان نقشمایه ای تجرید یافته و مورد استفاده در کلیه ی صنایع دستی ایرانیان دانست. اینک هنرمندان اصفهان و یزد این نقش زیبا را در قالی، پارچه،پرده، ترمه و قلمکار مورد استفاده قرار می دهند و از آن الهام می گیرند. در تفسیر اشکال بوته ها، سخن بسیار رفته است و در این مورد به توضیحات ذیل عنوان «بوته جقه» مراجعه فرمایید.

طرح های بوته ای نظر به شکل و خطوط فرعی که در آن به کار رفته، دارای انواع است.برخی از این طرح ها عبارتند از: 1-طرح بوته افشاری 2-طرح بوته بادامی 3-طرح بوته بازوبندی 4-طرح بوته ترمه ای 5-طرح بوته جقه 6-طرح بوته خرقه ای 7-طرح بوته دوقلو 8-طرح بوته سنندج 9-طرح بوته شاخ گوزن 10-طرح بوته شاخ و برگی 11-طرح بوته کاج 12- طرح بوته کرمان 13-طرح بوته کشمیر 14- طرح بوته مادر و بچه 15- طرح بوته ماهی 16-طرح بوته محلی و غیر معروف مانند بوته عنابی، بوته جوجه ای، بوته قبادخانی و بوته صوفی. 17-طرح بوته میری

بوته ای که شبیه بادام است.گل ها در این طرح بسیار ریز بافته می گردد. عشایر مناطق کوهستانی و بادام خیز فارس از جمله بوانات، قونقری، سرجهان و کوهستان داراب «بوته جقه» را بوته بادامی می نامند.

طرح بوته است که شکل کاج متوسط می باشد. بوته ترمه به شکل دوقلو و سه قلو نیز بافته می شود.

یا «بوته کشمیر»، نقشمایه ای است رایج در فرش ایران. پیرامون تفسیر این نقشمایه ازجمله گفته اند که درخت سروی است از باد سرخم کرده یا شکل مرغی است که سر در سینه فرو برده، یا زنی است که چادر بر سر دارد و سر در گریبان کرده، یا برگ درختی است تجرید یافته. در طراحی و بافت این بوته، معمولا بوته ی کوچکی را در کنار بوته ای بزرگ نشان می دهند و می بافند.

در این طرح بوته ها بزرگ تر از بوته ترمه است.

دو بوته به یک اندازه و در کنار یکدیگر

نقش بوته ای کوچک در درون بوته ای بزرگ. این طرح به گونه های زیر بافته می شود: 1-بوته بزرگ و دو بوته کوچک(دوقلو) 2-بوته بزرگ و یک بوته کوچک. 3-بوته کوچک کنار بوته بزرگ. 4- بوته کوچک به صورت نفوذی قسمتی از آن داخل بوته بزرگ.

یک یا چند بوته شبیه ماهی که معمولا در حاشیه ی فرش های «طرح هراتی» بافته می شود. امروزه به جای ماهی که حیوان است و از بافتن نقش آن بر روی فرش امتناع می گردد؛ از گل های تقریبا شبیه به ماهی و تکراری استفاده می شود.

طرح بوته ریز که معمولا بوته کاج کوچکی است.

نقشمایه ی این طرح شکل درخت کاج است. آن را به آتش مقدس، کاج، بادام، گلابی، کیسه ی چرمی و مشت بسته نسبت داده اند. بافت این طرح همچون سایر نقش های بوته، نیاز به اعمال دقت بسیار دارد.

این طرح همان بوته جقه است به صورت باریک و بلند، با رنگ زمینه ی سیر.

یا «بوته جقه»

نقش درخت بید مجنون که از نقش جنگلی اقتباس گردیده و بید مجنون و سایر درختان از جمله سرو، سپیدار، درختان میوه و پر شکوفه سراسر متن را فراگرفته و در گذشته بافت آن در شمال غرب ایران، بیجار، روستاهای همدان، اراک و ملایر معمول بوده است.

از طرح های فرش دستباف ایران که نقش گل پیچک و شاخ و برگ آن که چرخشی است، مورد نظر می باشد. رنگ آبی گل های پیچک زیبایی خاص به این طرح می بخشد.

طرح بنای تخت جمشید با سر ستون هایی از نقش حیوانات افسانه ای و میل ستون های بلند، کوتاه و متعدد.

نقشی است اقتباسی از فرش های قفقاز، که در آن تعدادی ترنج در میان فرش طوری قرار گرفته که آن را از طول به سه قسمت مساوی تقسیم نموده است. این ترنج ها از لحاظ نقش، رنگ، ابعاد و شکل ممکن است مشابه و یا به صورتی مغایر هم باشند و نقش مایه هایی از قبیل ستون و اشکال هندسی اطراف آن ها را تزئین نماید. در این طرح حاشیه نیز نقشمایه های گوناگون دارد.

یا «طرح بخارا» که به وسیله ی طوایف ایل ترکمن با نقش و نگارهای مختلف بافته می شود. طرح فرش ترکمن تجریدی و بدون نقشه ی قبلی و ذهنی با اشکال هندسی بافته می شود. حاشیه ی فرش های ترکمن ساده و بیش تر اشکالی مانند هشت ضلعی،لوزی و مستطیل باریک و بلند دارد. نوع بافت قالیچه های ترکمن، ترکی باف(متقارن) و یک پوده است. چله در این فرش ها معمولا پشمی است. پشم را از گوسفندان محلی می چینند، خود می ریسند و رنگ می کنند. در گذشته از رنگ های طبیعی مانند قرمزدانه، روناس و دندانه ی زاج برای رنگرزی خامه ی فرش های ترکمنی لستفاده می شده و اینک رنگ ها اغلب شیمیایی است. رنگ قالیچه های ترکمنی بیش تر لاکی(قرمز) یا سفید استخوانی و عاجی می باشد. طرح ترکمن دارای انواع است.

به وسیله ی ایلات مختلف ترکمن، طرح های گوناگون فرش اعم از قالی، قالیچه، پلاس، گلیم، نمد، زیلو، خورجین و چنته فراهم می شود. انواع طرح های ترکمن و نقش و بن نگارهای آن شباهت بسیار به یکدیگر دارند تا آن جا که بیننده در بادی امر آن ها را شبیه به هم تصور می کند و پس از کمی تأمل اختلاف ها را تشخیص می دهد. طرح های فرش ترکمن گوناگون اند. برخی از آن به شرح زیر می باشد: 1-طرح ماری گل(بافت ایل تکه) 2-طرح تکه گل(بافت ایل تکه) 3-طرح افغانی(بافت ایل تکه) 4-طرح قوچان 5-طرح شانه ای بافت عمومی 6-طرح قاب یموت 7-طرح خرجینی 8-طرح دار گل 9-طرح آقایق 10-طرح آیینه گل 11-طرح بخارا 12- طرح یموت 13-طرح آخال 14-طرح چهارقاب 15-طرح قفسه گل 16-طرح قاشقی 17-طرح چشم غزال 18-طرح درناب گل

طرحی مربوط به استان فارس که به وسیله ی ایلات و عشایر قشقایی و به صورت ذهنی و با خطوط هندسی بافته می شود و شهرت جهانی دارد.

طرح فرش های مخصوص نماز. این فرش ها که به اندازه ی قالیچه بافته می شود؛ اعم از آن که ازجنس قالی، گلیم یا جاجیم باشد، دارای نقش و نقشمایه ی متمایز است. در نوعی از این قالیچه ها حتی جای دست در بالای در چهارخانه ای و به شکل پنجه ی دست یا گل های مختلف بافته می گردد.فرش طرح جانمازی، گاهی بدون حاشیه است.

طرحی است از قالی یا سایر دستباف ها که در آن از خطوطی شکسته ومتقاطع به شکل (7، 8) استفاده می شود. نقش جناقی در فرش های روستایی و عشایری که ذهنی باف است، بافته می شود. این خطوط نظر بیننده را گاه به اوج و گاه به نشیب می کشاند. محل تقاطع این خطوط را می توان نقطه ی عطف در فرش دانست.

طرحی که جنگل به همراه درختان، گیاهان، گل ها، شاخ و برگ ها و جویباران را در خود جای داده و این مناظر زیبا سراسر فرش را پوشانیده است.این طرح که مربوط به دوران اخیر صفویه می باشد؛بیش تر در مراکز قالی بافی اراک، همدان، تبریز و بیجار بافته می گردد. قالیچه های مقبره ی شاه عباس دوم که اینک در موزه ی ایران باستان تهران نگهداری می گردد؛ با این طرح بافته شده است.

بافتن این طرح در بین ایلات ترکمن رایج می باشد.نقشمایه ی آن کثیرالاضلاع هایی است که بر زمینه ی فرش تکرار می گردد. این اشکال، از طرح چشم غزال گرفته شده و معمولا در اغلب فرش های بافت ترکمن به عنوان بن نگاری زیبا از آن استفاده به عمل می آید.

یا طرح «سجاده صف»

طرحی در فرش است که نقش هر قسمت آن، فصلی را می نمایاند. بدین طریق مناظر گوناگون نیز برای نشان دادن فصل مورد نظر در فرش بافته می گردد.