لغت نامه



حاشيه اي كه دراطراف هرچيزببافند يابوجود آورند.درفرش به منظورمنظم نگه داشتن نخ هاي چله و آماده سازي آن جهت انجام گليم باف روي نخ هاي چله پس ازاتمام كارچله كشي زنجيره دوزي مي شود.زنجيره درواقع نوعي قلاب بافي است كه هربارروي چهارنخ(دونخ رو،دونخ زير)صورت مي گيرد.چنانچه فرش گليم باف نداشته باشدزنجيره قبل ازبافت قسمت اصلي فرش انجام مي گردد. فايده ديگرزنجيره آن است كه گليم باف يابافت اصلي فرش رامحكم نگه مي دارد وازشكافتن وبهم پاشيدگي آن جلوگيري مي كند. زنجيره زدن براي فرش هاي به ويژه صادراتي وگران قيمت امروزه بيشترانجام مي گردد،وگاهي نيزبجاي زنجيره قايق دوگره يا«گره نخودي»زده مي شود چون درصورتي كه زنجيره درميان كار(وسط فرش)پاره شود سرتاسرآن بازمي گردد دراغلب موارد به جاي زنجيره ازگره قايقي باطرح جناغي استفاده مي شود. زنجيره به نوعي نقش مايه كه حلقه هاي گل ياسايراشكال به دنبال هم مكرر درفرش مي آيد نيزگفته مي شود.

به رنگ زنگار،سبزمايل به آبي به آن«ساقه چناري»نيزگويند. زنگار:زنگ،اكسيدمس،زنگ آهن وسايرفلزات. زنگارفام:سبزرنگ

جفت فرش،دوتخته فرش كه به يك اندازه وطرح ونقش بافته شده وروي هم نيزداراي ابعادي مناسب باشد.زوج فرش اغلب برروي يك دستگاه بزرگ چله كشي وبافته مي شود زيرا دراين صورت است كه جفت بودن آن همواره قابل مشاهده وبررسي ودقت نظرخواهدبود وسركارگران دركارگاههاي بزرگ به سادگي مي توانند تقارن نقشهاراكنترل نمايند.

درصورتيكه مبلغ فروش كالايي كمترازهزينه توليدياخريدوهزينه هاي مربوطه آن باشدمابه التفاوت فروش وخريدراكه عددي منفي است زيان گويند.اصولا هرنقصان وآسيب رازيان ياضررنامند.

به رنگ زيتون كه ميوه درخت زيتون است رنگي است حاصله ازامتزاج سبزوبنفش.ميوه درخت زيتون ابتداسبزوسپس بنفش وهنگامي كه خوب برسدقهوه اي رنگ مي شود ومنظوراززيتوني معمولارنگ سبزآن مي باشد. نوعي ازرنگ زيتوني باتركيب رنگ برگ مو،زاج سفيد،زاج سياه فراهم مي گردد.براي نشان دادن گياهان درنقش فرش مي توان ازاين رنگ به درجات آن استفاده نمود.

هرچه راانسان براي نشستن زيرخوداندازد،مانندقالي،گليم،نمد،موكت.به يكي ازپنج قطعه«دست فرش»كه درپايين اتاق وبين ميان فرش ودرورودي مي افتد نيزگويند

ريسماني است كه درشيوه فارسي باف نامتقارن به دور«زيردار»پيچيده مي شود وتارهاراهنگام چله كشي به آن گيرمي دهند. ممكن است تارهامستقيما به دور«زيردار»پيچيده شود كه دراين صورت اين كار«زيرتاب»ناميده مي گردد.

تابيدن وپيچش نخ هاي چله درپايين دستگاه بدور«زيردار»بدون واسطه«زيرپيچ».

قاليچه هاي معمولاذرع ونيم كه دركردستان بويژه شهرسنندج بافته مي شود وشهرت بسياردارد ودرزيرسجاده يامانندجانمازمورداستفاده قرارمي گيرد.

تيرك پايين دارقالي كه موازي«سردار»وعمودبر«راست رو وچپ رو»است.در دارهاي چوبي دوطرف اين نرود به داخل شكافهايي كه درپايين پايه هاي راست رو،چپ روايجادگرديده فروبرده شده محكم مي گرددامادردارهاي فلزي كه امروزه بيشتر رايج است ازدوطرف به نوردهاي راست رو وچپ رو وسيله اهرمي بدان گونه وصل مي گردد كه قابل چرخيدن باشد.

يا«گليم باف قالي»

فرشي است پنبه اي ضخيم كه ازتار وپودبافته مي گردد.اين زيراندازتابستاني ازصنايع دستي مردم كشورماست ودربسياري ازروستاها وشهرها به ويژه در«ميبد»اردكان يزد وكاشان وآذربايجان واصفهان وخراسان بافته مي شود.زيلورابرروي دستگاهي مانند دارقالي مي بافند ودرمحل هاي مسكوني ومساجدمورداستفاده قرارمي دهند. چله كشي زيلومانندقالي وگليم انجام مي شود اماتعدادچله هاي زيلودرواحدسطح به تادوبرابرتعدادچله گليم مي رسد. تفاوت زيلووگليم كه ضمناگوياي مرغوبيت زيلواست تنهاافزايش تعدادچله آن نيست بلكه اولا زيلوداراي نقش است كه اين نقش ازطريق پودهاي رنگين درآن بافته مي گردد وثانيازيلو دوروبافته مي شود وهررومي تواندنقشي جداگانه داشته باشدكه اين خودبراهميت وهنري بودن آن مي افزايد. نخ زيلودرتاروپودپنبه اي وبي رنگ است،اماآن مقدار از پودكه به مصرف نقش پردازي مي رسد داراي نقش هاي مختلف ازجمله سورمه اي،قهوه اي،سياه مي باشد.

زيلوداراي انواع زيرمي باشد: الف:ازلحاظ جنس نخ: 1-«زيلونخي»:نخ تاروپود اين نوع زيلوازپنبه ريسيده وتابيده مي شود. 2-«زيلوپارچه اي»:نخ تاراين گونه زيلوپنبه اي ومعمولي است اماپودان ازرشته هاي نازك پارچه فراهم مي شود. ب-ازمحل استفاده: 1-«زيلومسجدي»براي استفاده درمساجد ونكايا وحسينيه هاكه نخ تاروپود آن تاب ولاي بيشتري داشته بافت محكم تري دارد. 2-زيلومعمولي،كه باابعادسايرفرش ها وبراي استفاده درمحل هاي مسكوني بافته مي شود ومعمولاازلحاظ قطروتعدادلاي نخ ونقش ونگار وبافت به مرغوبيت زيلوي مسجدي نمي باشد.

زيلوبافي يكي از،آثارهنري وصنايع دستي وقديمي ايرانيان است.تاروپود زيلوازنخ هاي پنبه اي است وبعضابدين منظور ازرشته هاي پارچه كهنه باارزان قيمت نيزاستفاده ميگردد.چرخه بافتن يك تخته زيلوبطوراختصاربه شرح زيراست: الف-نصب دار دارزيلوساده ترازدارقالي است وبه همين جهت بسادگي نصب مي شود.دوتيرك«راست رو،چپ رو»ازپشت به نوردي بنام«پشت بند»كه حتي طول آن ازعرض داربيشتراست وبه ديواره هاي اطراف محكم شده بسته مي گردد. نوردبالايي ياسردارطوري كارگذاشته مي شود كه درصورت لزوم دورخود وروي محوري مي چرخد ونخ هاي تار را آزادمي كند تامقداربافته شده به دورتيرك«زيردار»پيچيده شود وپس ازپيچيده شدن زيلوي بافته شده به دور زيرداراين نورد ونيزچوب سرداربه كمك«ننگ»مجددا محكم شده بافت ادامه يابد. ب:«چله كشي»كه شكل ساده ترچله كشي قالي است. پ:شليط كردن كه تقسيم بندي تارهابراي نقش دادن به زيلومي باشد. ت:پودگذاري ونقش پردازي: درآن قسمت اززيلوكه ساده است ونقشي ندارد پود يك درميان ازلابلاي تارها عبورداده مي شود وباهررديف بافت وسيله«شانه»پودهابرروي هم كوبيده وجابجامي گردد،اماچنانچه دريك رديف پودگذاري بايدبه زيلو نقش نيزداده شود باتوجه به اينكه تعداد چله هائي كه پود رنگين بايد ازميان آن ها عبوركند وسيله شليط قبلا مشخص شده است كارگذاشتن پودرنگين انجام مي گردد. ث:شيرازه زني: پس ازخاتمه كاريافتن پيكره زيلو ياتؤام باپيشرفت كاربافت آن شيرازه زني صورت مي گيرد،به اينگونه كه اطراف زيلو وسيله«جوال دوز»مانندفرش دوخته مي گردد.دوختن شيرازه وسيله نخي دولا كه ازدوماسوره گرفته مي شود ومشخصات نخ چله ورنگ نقش زيلورادارد انجام اين نخ هاازهرطرف به اطراف حداقل سه نخ تارمي پيچد. ج:پائين آوردن وعمليات تكميلي برروي زيلو: هنگامي كه زيلوكاملابافته وآماده گرديد مانندقالي ازداربريده شده روي زمين صاف پهن مي گردد ونخ هاي اضافي وعيوب احتمالي آن برطرف شده آماده بهره برداري مي شود.

زيلوبافي-وسايل وسايل موردلزوم دركارزيلوباقي ساده وبرخي ازآن به قرارزيراست: الف-دار دار زيلوبافي مانند دارقالي است بااين تفاوت كه ساده تراست ومعمولا وسيله تيرك هاي طرفين درزمين مستقرمي شود وازپشت نيزوسيله تيرك«پشت بند»كه خودبه ديوارمتكي است محكم مي گردد.دارخود ازقطعات زيرتشكيل مي شود: 1-«راست رو،چپ رو»كه دركاشان وحومه آن «استو»نيزگويند. 2-«سردار،زيردار» 3-«پشت بند»كه چوبي است بلندترازعرض دار وازپشت،داربه آن محكم مي شود.ضمناازپشت بندبه عنوان نردبان براي بالارفتن وكار برسردارنيزاستفاده مي گردد.چوبهاي «كليد»و«كمانه»نيزبه اين نورد تكيه داده ميشود. ب:«ننگ»كه به كارچرخاندن وسپس محكم نگهداشتن «سرداروزيردار»مي رود. پ:«شانه،پنجه»كه دندانه هاي آهني آن بلندترازشانه قاليبافي است وفاصله دندانه ها نيزبيشتراست.دنده ها وسيله چوبهاي مياني منظم شده نگهداري مي شوند وچوبهاي مذكورازيك طرف دنده هارا محكم نگه مي دارند وازطرف ديگربه دسته چوبي شانه وصل اند،چوبهاي نگهدارنده دنده ها وسيله تسمه اي كه از«نري»گاوفراهم مي شود به هم محكم مي گردند. ت:«ماسور»كه به هنگام بافت واستفاده ازنخ آن درلابلاي تارها عبورداده مي شود. ث:«كارد»كه معمولي است وبراي بريدن سرنخ ها ازآن استفاده مي گردد. ج:«شمشه زيلوبافي»كه تارهارازير و رو مي كند. چ:«كمانه»جهت كشيدن شمشه بجلو وعقب. ح:«كليد»كه نگهدارنده«شليط»مي باشد. خ:«سك»چوبي است كه باآن نخ راازپاتيل بيرون مي آورند. د:تغار ذ:پاتيل

نوعي زيلوي ارزان قيمت است كه تار آن نخ معمولي قالي است اماپودآن ازرشته هاي پارچه كهنه يانو ارزان قيمت رنگارنگ ياسفيد ومازادكارخانجات پارچه بافي فراهم مي شود.چنانچه اين نوع زيلوباسليقه ودقت وازپارچه خوش رنگ بافته شود زيبا وداراي نقش ونگاري خوش مي نمايد.دربرخي نفاط ايران ازجمله اين نوع زيلو وسيله كارگاههاي زيلوبافي شهري وروستائي بافته مي شود.

تقسيم نمودن تعداد چله زيلو بنحو دلخواه جهت نقش زدن به اين دست باف.طرزعمل چنين است كه پس ازچله كشي باتوجه به نقش موردنظردرپشت وروي زيلو تعدادتارهائي كه بايدنخ هاي رنگين ونقش دهنده به هردوروي آن رادرخودجاي دهد ازسايرتارها بوسيله«كليد»جداي مي سازند وبدين طريق كارنقش دهي به زيلوراساده كرده پودگذاري راآغازمي نمايند.

دوچوب ضخيم است بطول عرض دستگاه زيلوبافي كه دركمردستگاه وبين چله ها به منظورزير و روكردن چله هاي رو وديگري جهت همين كاردرموردچله هاي زير.

نوعي زيلوي مرغوب است كه براي مساجد،حسينيه ها،تكايا با تاروپودنخ معمولي بافته مي شود.معمولاعرض اين نوع زيلو80تا110سانتيمتروطول آن دلخواه است وويژه نمازجماعت درمساجدفراهم مي گردد. علاوه برسفارش دهندگان كه همواره تاكيدبربكاربردن مواداوليه ممتازودقت دربافت اين گونه زيلورامي نمايندبافندگان باتوجه به اعتقادات خالصانه مذهبي درابتكاردقت لازم معمول مي دارند به همين جهت است كه زيلوي مسجدي ازهرلحاظ برزيلوهاي معمولي برتري دارد. نقش اين زيلوها،باخطوط هندسي وداراي نقشمايه هايي ازگل ونوشته هايي گوياي نام واقف وبرخي مطالب ديگراست.

نخ زيلوپنبه اي وضخيم وداراي نمره پايين مي باشد.درگذشته بندرت براي پودزيلو از نخ پشمي استفاده مي شده است. نخ تارسفيد وبي رنگ است،امانخ پودكه ضمناوسيله آن برزيلونقش مي دهند به رنگهاي مختلف ازجمله آبي،سورمه اي،قهوه اي،سياه انتخاب مي شود. نمره نخ زيلودرانواع آن معمولابشرح زيراست: الف-زيلوي مسجدي 1-براي تارنخ نمره«5»داراي«9»لا 2-براي پودنخ نمره«5»داراي«18»لا ب-زيلوي معمولي وتجارتي 1-براي تارنخ نمره«5»داراي «5»لا 2-براي پودنخ نمره«5»داراي«9»لا

تكرارتعدادي مربع است كه دروسط آن هالوزي هايي يك درميان باگل هايي دايره واروجود دارد.

ذومربع يكي داخل ديگري بهمراه چهارمربع يادايره يالوزي كوچك درچهرگوشه كه پرده اي توري راخاطرمي آورد تشكيل دهنده اين نقش است.

سراسرمنطقه نقش دارزيلوراخطوطي شكسته كه گاه براثرتلاقي آن هااشكال هندسي مانندلوزي يامربع يامثلث هايي زيبابوجود مي آيد مي پوشاند

اين نقش نشان دهنده رشته هاي زنجيراست كه بصورت حلقه هاي درهم ياجداي ازيكديگراندودررشته هاي بلندبه شكل(+يا8)رنگي درسراسرزيلوتكرارمي شود.

دراين نقش شكل قلمدان بصورت تكراري درسراسرزمينه زيلو(بجزحاشيه آن)بانظمي خاص بافته مي شود.درمركزاين نقش گلهايي به شكل(+يا*)نيزخودنمايي مي نمايد.

نقش دوقلمدان عمودبرهم كه شكل(+)راتشكيل داده ويك درميان باگلي بصورت دايره اي كه درداخل آن باگلهاي پنج تاهشت پرتزيين بافته مي آيد.

دراين نقش زيلوكف ساده وحاشيه مانندقالي باخطوط شكسته هندسي رنگين زمينه رادربرگرفته ودرآن علاوه برتزئينات بسيارساده امازيباي هندسي مطالبي ازجمله مواردزيرومعمولا باخط نسخ درشت نوشته مي شود. 1-نام واقف 2-محل استفاده 3-محل بافت 4-نام بافنده

نقش زيلو وسيله پود وباكمك«شليط،شمسه»برروي چله هاي اين دست باف زيباپياده مي گردد. برخي انواع نقش اين زيراندازكه درمركزايران ازجمله كاشان رايج است بشرح زير مي باشد: 1-«زيلو-نقش مسجدي» 2-«زيلو-نقش گره» 3-«زيلو-نقش بافتوك» 4-«زيلو-نقش پرته تور» 5-«زيلو-نقش زنجيرك» 6-«زيلو-نقش گزشنه» 7-«زيلو-نقش بندرومي» 8-«زيلو-نقش جناغي»

چنانچه پشم با آب عمل شود، اندکی پروتئین حل شدنی در آن تشکیل می گردد که به ژلاتین پشم معروف است.

یا کمان و تار در (کمان حلاجی) که از روده گوسفند فراهم می شود این اصطلاح در باختران رایج است.

یا زیربال وسیله ای است که برخی حلاجان از آن استفاده می نمایند و این اصطلاح رایج در ناحیه باختران می باشد.این وسیله پارچه است بهم تابیده شده و به صورت دایره در آمده که دور آن را نخ پیچیده اند تا از هم باز نشود، قطربیرونی آن حدود 20 سانتیمتر و قطر درونی اش 10 سانتیمتر می باشد. حلاجان این وسیله را بر می نهند و بدین ترتب سطح اتکاء زانوی آنها افزایش می یابد و هم نرم می گردد، بازوی چپ نیز روی آن قرار می گیرد و تکیه مناسبی برای دست خویش می یابند و بازوها ضمنا استخوان سر زانو را نمی آزارد.

دست بافتی به سبک گلیم اما با عرض کم و معمولا تا 10 سانتی متر می باشد در آذربایجان آن را (سی جیم) نامند. از ساجیم برای بستن جهاز شتر و پالان چهارپایان استفاده می گردد.

ترکیب، شکل ظاهری. پدیده ای از اشیائ که به سطح و شکل آنها جان می بخشد. در ساختار فرش همچون سایر دست آوردها و آثار هنری چون کاشی کاری، نقاشی گلدوزی و غیره آنچه که در بادی امر به منظور می رسد و توجه را به خود جلب می نماید حجم و رنگ و شکل آن است.

یا (حاشیه باف ساده) قسمت ساده کنار بدنه اصلی قالی است. عموما ساده بافی به بافت بدون نقش گفته می شود اعم از آنکه در متن یا حاشیه فرش انجام گردد.

یا پرز فرش نخی است که (گوشت فرش) را به وجود می آورد.

یا(ارتفاع پرز). طول قسمتی از گره که از زمینه خارج شده و به صورت آزاد در آمده است و نقش قالی را نشان می دهد. روش اندازه گیری طول ساق ذیل عنوان (پرز- طول ساق- روش اندازه گیری) آمده است.

آبی روشن نزدیک به سبز زنگاری که ترکیبی از فام های سفید، آبی و سبز است. نوعی از این رنگ را رنگرزان از ترکیب هیدروسولفید، سود، خمل، برگ مو، اسپرک، زاج سفید می سازند.

مقیاس اندازه گیری طول است که معادل یک صدم متر و (10) میلی متر می گردد.

مقیاس اندازه گیری سطح است وآن مربعی است و آن مربعی است و آن مربعی است که طول اندازه یک ده هزارم متر مربع است.

برای اندازخه گیری حجم بکار می رود، و معادل حجم مکعبی است که هر ضلع آن یک سانتی متر می باشد.

سایه روشن نسبت و تقسیمی بین روشنی و تاریکی است. به عبارت دیگر از سفیدی آغاز می شود و به سیاهی ختم می شود. سایه روشن در تجسم مناظر، صورتها و نقشی اساسی دارد و از ابزار هنرنمایی هنرمندان و نقشمایه ای لطیف در ارائه هنر ایشان است. هنرمند نقاش با ترسیم رنگها ب

از رنگهای درجه دوم و ثانویه است که از ترکیب دو رنگ اولیه زرد و آبی به وجود می آید و در کار رنگرزی خامه فرش مصرف دارد این رنگ در میان آبی و زرد قرار می گیرد و معمولا در ترکیب آن آبی 20 درصد و زرد 80 درصد می باشد و با تغییر نسبت مذکور وضعیت و غلظت آن متفاوت

وجهی که به بانکها سپرده شود. سپرده بانکی خود دارای انواع است: الف- وجوهی که به عنوان امانت به بانک سپرده می شود تا در هنگامی که نیاز به آن پیدا شود و از جانب سپرده گذار دریافت گردد این سپرده خود بر دو گونه است:

قالیچه ای که دارای طرح های مذهبی است، آن را (جانمازی)،(سجاده شاه عباسی) نیز گویند. یا جانمازی در اغلب نقاط ایران به ویژه بین ایلیات ترکمن متداول است نقش سجاده گوناگون و معمولا نوع بافت ترکمن آن در بالای قالیچه دارای دو (جادستی) به شکل پنجه یا گل می باشد.

یا ( سر چله) در اصفهان و اطراف آن (سرریشه) به قسمت گره خورده ریشه ها در محل (صوف، گلیم باف) گفته می ش.ود.

بالای قالی و جائی که بافتن بخش اصلی فرش در آن تمام می شود. معمولا انتهای یا سرفرش را به منظور افزایش دوام آن با روش های گوناگون ( گلیم بافی، مهر و قفل) می کنند.

سراب از شهر های استان آذربایجان شرقی است و از تهران 661 کیلومتر فاصله دارد. در نواحی سراب معمولا فرشهای کوچک پارچه بویژه کناره هایی با نقش و رنگهای به کاررفته در آن معمولا شتری زمینه ترنج ها سرخ و شکل ترنج لوزی است. قالیچه ها به رنگ روناسی و ترنج اشکال هن

صمغ ابراشیم که حدود 25 درصد وزن (ابریشم خام) را تشکیل می دهد.

یا (کلگی) قطعه ای از (دست فرش) است که در بالای چهار قطعه دیگر می افتد این فرش را به صورت کناره و معمولا به ابعاد (4*1/5) متر می بافند.

رنگ سرب، رنگ خاکستری. سرب فلزی است نرم، قابل تورق چکش خور و کم دوام، رنگ خاکستری آن در مجاور هوا کدر- و تیره می گردد، 327 درجه حرارت ذوب می شود علامت شیمایی آن (pl) و ظرفیتش (2-4) و وزن اتمی آن 207/21 می باشد.