لغت نامه



یا (جلبک،پیل،پره)میله مخروطی چوبی باریکی است که در میان یک صفحه گرد چوبی یا در چوب چلیپا شکلی به نام(لنگر،دوک سره)فرو می رود.در سر میله دوک زایده ای است که رشته پشم یا پنبه را در آن گیر می دهند.طرز استفاده از این وسیله چنین است که ریسندگان الیاف را به دور مچ یک دست می پیچند.بعد از آنکه مقداری از الیاف ریسیده شد انرا گلوله یا دست ریس می کنند.درصنایع و بین بازاریان دوک بوسیله ای چوبی یا پلاستیکی گفته می شود که نخ های رنگارنگ بر ان بسته می گردد و در روی زمین مقابل دار یا بر دیوار نصب می شود و نخ آن به وسیله قرقره واسطه ای در اختیار بافندگان قرار می گیرد.این دوک را در یزد دیس و در کرمان (قبل)و در نواحی شبستر آذربایجان (یوماخ)نامند.

مجموعه کلاف مانندی از نخ های رنگین که با دست فراهم می شود.

ریسنده

چوب چلیپا شکل یا گردی است که میله مخروطی دوک از میان آن می گذرد و برای دوک مانند لنگر عمل می کند.

یا (قیچی پشم بری)این اصطلاح در جلکه رخ واقع در شمال تربت حیدریه رایج است.

به عنوان ماده اکسید کننده در ساخت مواد رنگزا و بسیاری دیگر از مواد شیمیایی آلی مصنوعی و نیز دندانه دادن برای رنگرزی مورد استفاده است.محلولهای دی کرومات سدیم اسیدی اند و در رنگرزی پشم با رنگهای کرومی و عملیات تکمیلی پس از رنگرزی،در رنگهای مستقیم و خمی از آن استفاده می شود.این ماده دارای وزن مولکولی (261/96)می باشد و در حرارت 100 درجه سانتی گراد آب خود را از دست می دهد.

یا دوک اصطلاحی است رایج در نواحی یزد.

ظرف فلزی یا سنگی کوچکتر از (پاتیل)که در آن چیزی بچوشانند.از دیگ برای شستشوی الیاف یا رنگرزی پشم و نخ به مقدار کم استفاده می کنند.

کارد بلند دسته داری که با آن روی پود یا گره فرش را پس از هر ردیف گره زنی می کوبند،این اصطلاح در نواخی کرمان رایج است.

یا (گز)مقیاس اندازه گیری طول ،معادل (104)سانتیمتر و برابر با 16گره(6/5)سانتیمتری و تقریبا (41)اینچ است.در آذربایجان ذرع(112)سانتیمتر محاسبه می گردد که (16)گره (7)سانتیمتری می باشد.

به منظور ملاحظه رجشمار یا گره و سایر مشخصات فرش از وسیله ای که برای اینکار فراهم گردیده استفاده می کنند.این دستگاه مرکب از یک بدنه عمودی است که دو صفحه متحرک وسیله لولا در بالا و پایین آن نصب شده.روی صفحه زیرین سوراخی مربع شکل و به ابعاد دلخواه مثلا یک سانتیمتر تعبیه گردیده وتعداد (رج)فرش را در این سطح به خوبی نشان می دهد.برربوی صفحه بالایی ذره بینی قرار دارد که مشاهده شیئی موردنظر را ساده می سازد.

گیاهی است خودرو دارای ساقه بند بند و توخالی،به درخت و اشیا مجاور خود می پیچد وبالا می رود و بلندیش تا پنج متر می رسد،برگهایش شبیه برگ مو و از موهای ریز پوشیده شده ،گلهای خوشه ای،میوه ای گرد و قهوه ای رنگ و ریشه ای بزرگ و ستبر دارد که تا یک متر در زمین فرو می رود محل رویش این گیاه شمال ایران است.برگ و گل این گیاه زینتی دارای ماده رنگی می باشد و به کمک دندانه کروم و زاج سفید انواع رنگ زرد از آن به دست می آورند،ثبات رنگ حاصله متوسط است.

چوب( نورد) سمت را دستگاه قالیبافی.

یا( مربع مستطیل)

برطرف سازی موقتی عیوب (سره ،سرکجی،چین و چروک)فرش.این کار از طریق (تخته کوب کردن،دارکشی)فرش انجام می پذیرد.همانگونه که بارها در این کتاب یادآوری گردیده است عیوب مذکور بطور کلی و اساسی برطرف نمی شود زیرا تاثیرات نامطلوب عدم دقت ها به اساس فرش لطمه وارد ساخته است.

یا (رگ)یک ردیف بافت (گره زنی،پودگذاری)فرش را گویند که یک عرض کامل فرش راپرنمایدو شامل شود.

یا (تراکم گره)تعداد گره زده شده در واحد انتخابی طول یا سطح فرش است.به عبارت دیگر مجموع تعداد دانه های موجود در یک گره(6/5 سانتیمتر)طول یا سطح یک دسیمتر مربع را رجشمار فرش نامند.برای سطح ،واحد دسیمتر مربع به کار می رود و هر چه مقدار رجشمار فرش بیشتر باشد بافت تر و مرغوب تر است.

نم،مقدار آبی است که هر شیئی از هوا یا اشیاء دیگر می گیرد.از نظر تجاری رطوبت الیاف مثلا پشم و پنبه دارای محدودیت است چنانچه بیش از حد متعارف باشد به مرغوبیت الیاف لطمه می زند.بطور مثال میزان رطوبت تجارتی الیاف پنه در موقع عدل بندی حداکثر8/5درصد باید باشد.

گرفتن بیش از حد معمول از اطاق یا انبار. سایر نقاطی که موادی چون پنبه و پشم یا فرش در آن برای مدتی نگهداری می شود. این کار از دو طریق فیزیکی و شیمیایی صورت می گیرد: الف :طرق فیزیکی: 1-تهویه و تعویض سریع هوای محل از طریق دستگاههای هواکش مناسب . 2 -گرم کردن محل وسیله دستگاههای حرارت زای مناسب و با درجه لازم. در این مورد باید با نظر کارشناسان اقدام نمود زیرا از جمله حرارت خود برای الیاف بویژه پشم مضر است 3-استفاده از اشیاء جاذب رطوبت. ب:طرق شیمیایی استفاده از رطوبت گیر های مناسب که موادی جاذب رطوبت اند.

وزن و مقدار رطوبت موجود در واحد حجم هوای مرطوب بر حسب گرم بر متر مکعب.

نسبت فشار حقیقی بخار آب به فشار اشباع در همان درجه حرارت که طرز بیان و ضبط آن بر حسب درصد است.

کلمه بطلمه اصطلاحی است آذری به معنی وصل کردن (چله فرش). وصل نمودن چله سالم جدید چله پوسیده شده قبلی فرش به وسیله سوزن و نخ نازک موم کشیده شده. این کار برای این انجام می شود که قوس گره ها در سر بند فرش توسط نخهای جدید کشیده نشود و نترکد.

پشت فرش توسط آفات فرش آسیب می بیند. این صدمه چنانچه به چله فرش نرسیده باشد به این گونه ترمیم می گردد که : پود با مهارت از لابه لای تارها عبور داده شده محکم می شود و سپس با رعایت نقش و طرح فرش خامه (پرز) با قلاب مخصوص رو به داخل تارها برده شده و محل مورد نظر ترمیم می گردد. اگر محل صدمه دیده ناچیز و با وسعت کم باشد کار رفوی آن ساده و وسیله (غربیله ) کردن انجام می گردد.

در صورتی که روی فرش یعنی پرز و خواب آن صدمه دیده باشد، رفوگر پس از آماده سازی محل آسیب دیده با قلاب خواب، خامه را به چله رو گره میزند. انتخاب دقیق نخ پرز از لحاظ تطبیق آن با جنس، قطر، تاب، رنگ خامه اصلی فرش در این نوع رفوگری از اهمیت خاص بر خوردار است.

رفوگری ریشه فرش برای رفوگران کاری است اساسی و دقیق.چنانچه ریشه پوسیده یا قطع شده باشد نخ با مشخصات چله فرش انتخاب و از طریق دوختن آن به تعداد چله های از بین رفته بدون کم وزیاد به قسمت صدمه دیده ترمیم می گردد.

ترمیم پارگی یا سوراخ شدگی مختصر فرش از طریق بافت پشت- در خراسان مرسوم است، آنگاه که چله پوسیده باشد و بافت با قلاب رو در آن قسمت امکان پذیر نباشد با رفت و بر گشت سوزن و نخ مناسب به زیر و روی فرش غربیله کردن را انجام می دهند، این روش را به اصطلاح خواب مشهدی گویند. غربیله بر دو نوع است: 1- تونه پر. 2- ساده. در هر دو صورت فوق نسبت به وضع فرش گره ها با قلاب پشت و از پشت به رو زده می شود. غربیله معمولا هنگامی به عمل می آید که وسعت محل صدمه دیده کم باشد و مثلا از سطح یک سکه تجاوز نکنند.

پس از اتمام کار رفوگری چهار طرف قسمت رفو شده سوزن زده می شود. اینکار به منظور جلوگیری از شکستن قالی و تطبیق دادن محل رفو و اطراف آن با سایر نقاط فرش و نیز ثبات و محکم کردن اطراف ناحیه رفو شده انجام می پذیرد. به عبارت دیگر جای رفو با محل سالم قالی کاملا جفت می گردد.

رفوکننده یا ترمیم کار.برطرف کننده عیوب فرش از طریق تعمیر تار و نیز پودگذاری و بافتن نقاط صدمه دیده آن.رفوگر بایستی به کار و صنعت و حرفه قالیبافی و صنایع جانبی آن از جمله طراحی،نقشه خوانی،رنگرزی،یافتن فرش آگاهی داشته باشد،رنگها را بشناسد و مفهوم و معنای آنها را درک کند.دارای هنر تطبیق دادن و جور کردن رنگها باشد.رفوگر در کار خود مستقل است ،او فردی است مبتکر ،سریع الانتقال،هوشیار،بگونه ایکه به انواع عیوب در هر کجای فرش که باشد طرق برطرف سازی آن را تشخیص داده برنامه و روش ترمیم را انتخاب و بنحو احسن عملی می سازد.

مجموعه عملیاتی است که برای برطرف ساختن صدمات وآسیب های وارده به فرش نو یا کهنه انجام می گردد.فرش ممکنست در کلیه قسمتها مانند زمینه ،حاشیه،شیرازه،گلیم باف،ریشه معیوب گردد یعنی پاره یا سوراخ یا پوسیده شود و بسوزد.کلیه این عیوب در هر نقطه فرش وسیله رفوگری قابل ترمیم است مشروط بر آنکه رفوگر در کار خود تبحر و مهارت داشته باشد.رفوگری کاری است حساس و ظریف و حرفه ای است تکمیلی و جانبی و صاحب ارزش بسیار در صنعت فرشبافی.در زمان حاضر با توجه به بالا رفتن قیمت فرش وگرایش عامه به دستباف های هنری اهمیت این حرفه بمراتب بیشتر گردیده . رفوگری بیش از پیش نظرها را به خود معطوف داشته است.کار رفوگری به همان اندازه که دارای ظرافت و اهمیت است،مشکلاتی دارد و نیازمند دقت بیش از حد متعارف می باشد.رفوگر قبل از شروع کار رفوگری بر روی فرش صدمه دیده اقدامات زیر را معمول می دارد: الف-طرح و نقشه فرش را کاملا می خواند و در نظر می گیرد،یا بر روی کاغذ نقشه پیاده می کندتا بتواند محل صدمه دیده را بر طبق نقشه فرش رفو نماید. ب-با درنظر گرفتن مشخصات فرش نخ و سایر مواد اولیه مورد لازم را به قدر کافی تهیه می نماید. پ-در انتخاب خامه و رنگ ان کهنگی فرش و نخ های آن را در نظر داشته و حتما خامه کهنه و هم سان نخ فرش آماده می سازد. ت-وسایل کار را فراهم می نماید.اگرچه رفوگر ماهر با مشاهده فرش و مشخصات و صدمات آن را برای برطرف سازی عیب دستباف صدمه دیده خود برنامه کار را کاملا آماده می سازد و آنچه را که باید در ضمن کار در می یابد اما توجه به نکات زیر در بهبود کیفیت کار او تاثیر بسزا دارد: اول-چنانچه تار و پود و پرز قسمتی از فرش کلا پوسیده شده باشد ابتدا باید تارها ترمیم و اسکلت فر ش کلا پوسیده شده باشد ابتدا باید تارها ترمیم و اسکلت فرش کامل شودو در پی آن به بافتن قسمت صدمه دیده بپردارد.اما اگر تار وپود سالم باشد،خامه ناسالم از لابلای تار و پود کشیده شده و پرز جدید را با توجه به طرح و نقشه فرش به جای آن می بافد. دوم-معمولا رفوی محل صدمه دیده را از دو طرف پایین و بالا آغاز می کند و به وسط کار ختم می نماید. سوم-به منظور ارائه یک رفوگری دقیق و حساب شده و باارزش: الف-محل صدمه دیده را ماهرانه می بافد و در این کار دقت لازم معمول می دارد. ب-توجه بسیار به همگونی بافت ترمیم و بافت اصلی فرش می نماید. پ-به ظرافت کار خود توجه دارد و نکت بین و ریز نگر است،احتیاط کامل می کند و بطور مثال قلاب خود را از محل صدمه دیده فرش همچون فرو بردن ناشیانه چاقوی جراحی بر بدن نحیف بیمار نتنها مفید نمی باشد بلکه ممکن است به قیمت جان او تمام شود

رفوگری دارای انواع زیر است: الف:از لحاظ محل مصرف فرش: 1-رفوگری فرش های صادراتی که اغلب (قایق زنی،ترمیم شیرازه)می باشد.این نوع رفوگری معروف به کارهای سبک و انباری است. 2-رفوگری فرشهای مورد مصرف در داخل کشور که خود دارای انواع و اقسام است،به آن مقدار که فرش صدمه می بیند. ب:از لحاظ محل صدمه دیده در فرش: 1-رفوگری پشت فرش 2-رفوگری روی فرش 3-رفوگری ریشه فرش 4-رفوگری شیرازه فرش 5-رفوگری قایقی و سایر تزئینات

اگر شیرازه فرش صدمه دیده باشد، به تعداد شیرازه اصلی از چله آن را گرفته توسط سوزن و پشم اطراف آن را می پیچند. ضمنا چنانچه شیرازه در یک قسمت به کلی از بین رفته باشد برای آنکه شیرازه جدید صاف از کار درآید و کیس نگردد در لول در حال ترمیم به تعداد چله های اولیه نخ جدید اضافه می کنند. رنگ پشمی که به کار رفوی شیرازه می رود حتما همرنگ پشم لب یا (لور) فرش انتخاب می گردد.

چهار چوبی ساده به ابعاد مختلف و به طور معمول 45*35 سانتیمتر است که رفوگر آن را به وسعت محل صدمه دیده فرش انتخاب می کند و برای شروع کار رفوگری آن قاب را به زیر یا روی فرش میخ می نماید تا بدینگونه محل صدمه دیده صاف و ستبر شده برای رفوکاری آماده گردد. قاب رفوگری در حقیقت جانشین دار فرشبافی است .

هم سطح کردن نقاط رفوشده و پرداخت آن. قیچی کاری به این گونه صورت می گیرد که پس از اتمام کار ترمیم و سوزن زنی، وسیله قیچی ارتفاع پرزهای ترمیم شده و کاشته شده جدید با بقیه نقاط فرش هم سطح می گردد.

گره قایق اعم از آنکه به صورت موضوعی صدمه ببند یا سراسری قابل ترمیم می باشد. این گره با توجه به محل معمولا زده می شود و رنگ آن نیز تابع رنگ قایقی اصلی وهم آهنگ با رنگ زمینه انتخاب می گردد.

زدن چله جدید به جای چله صدمه دیده قبلی. به عبارت دیگر ریشه کشی جدید برای محل صدمه دیده فرش. مغزی زدن بر دو گونه است،1- از طریق وصل خود چله که با سوزن های مخصوص و درشت انجام می گردد.2- وسیله نخ قرقره نازکی که موم زده تاب داده وبه سوزن کشیده شده وبا چله اصلی پیوند گردیده است. نخی را برای مغزی را برای مغزی زدن انتخاب می نمایند که با چله اصلی فرش همگون وهم رنگ وقطر باشد.

رفو گری نیز مانند سایر مشاغل دارای افزا کار است برخی از این وسایل عبارتند از: 1- سوزن: که از جهت قطر دارای انواع و نمره های مختلف است. 2-قیچی: که مانند قیچی قالی بافی است و خود بر دو گونه است،نوعی از آندستگیره و اهرم ها در یک راستا و مستقیم قرار دارند و نوع دیگر دستگیره نسبت به شاخه های برنده دارای زاویه ای حدود 30 درجه به طرف بالا است. 3-امبر دست کوچک یا دم باریک: جهت انجام امور مختلف از جمله کندن میخ ها از قاب و تخته رفوگری. 4- چکش: برای کوبیدن میخ و استفاده در سایر موارد. 5- قلاب، برای رد کردن خامه از رو به فرش یا بالعکس در نقطه صدمه دیده قلاب معمولا سه نوع است: اول- قلاب بافت یا خواب یا چاقوی بافت و خواب . دوم- قلاب رو. سوم- قلاب. 6-درفش: برای انجام امور گوناگون از جمله بیرون آوردن تون های پوسیده. این درفش نوک تیز و دسته دار است. 7-شانه:که مانند هنگامی که فرش بافته می شود به کار استقرار پود بر روی گره می رود. به هنگام به کار بردن شانه با توجه به اینکه تارها کم استقامت است دقت بیشتری باید اعمال گردد. 8- کلیه: که بررسی است سیمی، خامه را پس از رفو کردن با آن شانه می زنند این برس سیمی بافت می باشد و دندانه های آن برروی یک سطح صاف مستقر شده، و از لحاظ زبری و نرمی و ارتفاع دندانه های آن معمولی دندانه کیله حدود (5) میلیمتر می باشد.و... .

یا (رفوگری)

نانچه افراد مختلف مبادرت به درخواست خرید یا دریافت کالایی بیش از توان فروشند گان کنند چون مقدار کالا برای عرضه محدود می باسد بین خریداران و متقاضیان رقابت ایجاد می گردد. پی آمد این رقابت افزایش قیمت کالا است که در حد نهایی به تورم می انجامد. این حالت معمولا به هنگام بروز بحران های اجتماعی و حوادثی چون جنگها ، خشک سالی ها که موجب رکود در امر تولید است ایجاد می شود.

عرضه ارائه کالا وپیشنهاد خرید آن به خریداران است،چنانچه عرضه کنندگان بیش از یک نفر باشند و هر کدام علاقمند به جمع آوری مشتریان بیشتر بدیهی است که بین ایشان رقابت به وجود می آید. معمولا رقابت ایجاد شده بین فروشندگان به نفع خریداران است زیرا رقبا ناچاراند برای جلب خریداران به نفع آنها گذشت هایی بنمایند مثلا: قیمت را پایین بیاورند و اجناس را ارزانتر یا با کیفیت بهتر عرضه کنند.

تغییر رنگ یک یا چند رج بافت فرش و در نتیجه رگه رگه شدن آن در سطح قالی.این عیب به جهات گوناگون از جمله موارد زیر بر فرش وارد می گردد: 1-سهل انگاری در انتخاب خامه یک دست و یک نوع قبل از رنگرزی. 2- عدم دقت در انتخاب رنگ و رنگرزی خامه. 3- عدم انتخاب خامه یک رنگ کافی برای بافت. رگه فرش اصولا برف شدنی نیست. یکی از روشهای مرمت اینگونه فرشها (رو کارگیری، رنگ یابی فرش) است و نتیجه گیری از این روش نیز مشروط بر آن است که فرش واجد شرایطی خاص باشد.

بهره کشی کامل از رنگی که داخل حمام رنگ است.

یا (خامه فرش) این اصطلاح در بین اغلب قالیبافان در سراسر کشور رایج است.

رنگ به ویژه چنانچه درجات سیری و روشنی آن مورد توجه قرار گیرد از جهات گوناگون دارای انواع است از جمله:1- از لحاظ شیمیایی2- از لحاظ سر منشاء3- از جهت اصلی و ترکیبی. رنگ های مورد استفاده در فرش بسیار اند که بعضی از اسامی آنها که در میان عامع دست اندر کاران فرش وجود دارد به شرح زیر است:آبی، آجری، بادامی،برگ سنجدی،پرتقالی، پسته ای و....

رنگ را می توان قدیمی ترین و ابتدایی ترین پدیده دانست که احساسات انسان کشف نموده است. پیرامون مولد هنر رنگرزی بسیار گفته و نوشته اند از جمله برخی پیدایش رنگ و رنگرزی را از کشور چین و بعضی دیگر از مصر دانسته اند و قدمت آن را تا 30 قرن قبل از میلاد دانسته اند.کشفیات شوش و ایلام از جمله شیشه های رنگی به دست آمده از حفاری های شوش وجود چنین هنری را در گذشته بسیار دور در این منطقه تایید می کند.تحول اساسی در هنر و صنعت رنگ و رنگرزی به ویژه از جهت ارتباط آن با علم شیمی و تولید رنگهای مصنوعی رامی توان به قرن های 19-20 میلادی نسبت داد.رنگرزی امروزه خود از حالت جانبی نساجی به هنر و صنعتی مستقل تبدیل گردیده است و با توجه به نیازمندی های طبیعی انسان به رنگ این صنعت روز به روز به توسعه میرود.

رنگ در فرش دارای اهمیت خاص است به همان گونه که در یک تابلو نقاشی. رنگ به فرش آنچنان ویژگی می دهد و به آنگونه در ساختار آن نقش تعیین کننده ایفا می نماید که فرشهای نواحی مختلف ایران را از طریق مشاهده آنها می توان شناخت.مردم هر منطقه در رنگ آمیزی فرش سلیقه ی ویژدارند.در مورد قالی های عشایر و روستایی اهمیت رنگ بیشتر جلوه می کند زیرا نقش های سنتی کمتر دستخوش تغییر و دگرگونی می شود.نقش پرداز فرش همچون نقاشی چیره دست با ایجاد هم آهنگی و تضاد بین رنگها می تواند نقش فرش را نشاط آور، آرامش بخش یا محرک و غم انگیزسازد و به همین دلیل است که به قول معروف در بیشتر قالی های ایران آخرین سخن از زبان رنگها شنیده می شود.

وسیله ای آزمایشگاهی که داخل حمام رنگ قرارمی گیرد و در طول جریان رنگرزی متناوبا و پی درپی میزان رنگ را اندازه گیری می کند و رنگ رزان همواره در جریان تغییر رنگ در داخل حمام باشند.

انتخاب رنگ و تلفیق آن با سایر رنگهای هم آهنگ و مکمل است بدانگونه که بر طبقنقشه مورد نظر زمینه و متنی لطیف و چسم گیر به دست آید.در یک مجموعه طرح و رنگ اعم از تابلو نقاشی یا فرش همواره رنگ با طرح مورد نظر هم آهنگی و هم گونی دارد و در ارتباط است تا از این تلفیق پیوندی زیبا و گیرا به وجود بیاید.

کم رنگ، با رنگ ضعیف. صفتی است در مورد کم رنگی پس از عملیات رنگرزی به کار برده می شود.

نوشته اند اولین مشاهده ی اسان ها از رنگ اثر قطره روغن و رنگ بر آب بوده است اما نخستین تئوری نوشته شده از رنگ در دوره کلاسیک یونان و در قرن ششم پیش از میلاد نوشته شده است.در قرن پنجم پیش از میلاد(امپیدو کلس) معتقد بود که رنگ ماهیت جسمی ندارد بلکه کیفیت است.در سال 1660 نیوتن برای اولین بار نور سفید از منشور گذراند و به این ترتیب مشخص شدنور ترکیبی از از ملولهای انرژی است با طول موج های متفاوت.توماس بانک در سال 1801 به بافت های در شبکه ی چشم برخورد که با سه رنگ اصلی تحریک می شدند و نتیجه گرفت بقیه ی رنگ ها از این سه رنگ تشکیل می شوند. در مورد رنگ در قرون اخیر مطالعات و آزمایشات مختلفی انجام گرفت و توسط دانشمندها تئوری های متفاوتی ابراز گردیده است.

رعایت تعادل بین رنگها به هنگام امتزاج یا در مجاورت هم قرار دادن آن ها در یک تابلو نقاشی یا فرش و غیره به گونه ای که رنگ مورد نظر از آن حاصل گردد و نتیجه چشم نواز شود. برای ایجاد تعادل رنگ قوانین موجود در بین رنگها از جمله هم آهنگی تضادهمواره در نظر گرفته می شود.