لغت نامه



یا (قیچی پشم چینی، دو کارد) اصطلاحی است رایج در باختران.

یا (تار) مخفف ( چهل لا) می باشد و به معنی نخ تابیده ی اعلا و نیز زه کمان است. نخ چله از لحاظ قطر نخ خام و تعداد لا تابع طرح و نقش فرش مورد بافت اعم از قالی یا گلیم و غیره و سلیقه ی بافنده ی آن می باشد.

یا ( تارکش) کسی است که کار چله کشی فرشی را انجام می دهد و چله را تنظیم نموده و بر دار قالی مستقر می سازد.

یا (چله بان)

یا (چله کشی)

یا (چله بان)

یا (تار کشی ، تون کشی). بستن رشته های تار روی میله های بالا و پایین دار توسط (چله کش).با وجه به اینکه چله یا تارپایه و اساس کار فرشبافی است چله کشی را می توان مهمترین وحساس ترین مرحله کار فرشبافی دانست زیرا هرگونه نابه سامانی و عدم سلامت در تار بر بنا و اساس دست بافته لطمه وارد میکند. چله کشی بر دار های عمودی و افقی به شرح زیر می باشد: الف- چله کشی نامتقارن (فارسی) 1- چله کشی یک طرفه یا ( چله کشی یک صفحه ای): ابتدا در محیطی باز با استفاده از میخ های که فاصله مناسب از همدیگر بر روی زمین نصب گردیده نخ ها را تنظیم کرده و به دور میخ ها می پیچند، سپس تیر سر دار را از درون چله ها گذرانیده و این تیر را با چله ها روی دار در جای خود قرار می دهند و قسمت پایین چله ها را با ریسمانی که زیر پیچ نام دارد و به دور زیر دار پیچیده شده می دوزند. بدیهی است سر نخ اضافی تار باید به طرف بالای دار قرار گیرد تا بتوانند در هنگام لزوم طول تار ها را نسبت به طول فرش اضافه کنند. 2- چله دو طرفه یا ( چله کشی دو صفحه ای) گردان: برای اینگونه چله کشی نخ های تار به میزان کمی بیشتر از دو برابر فاصله تیرهای سردار و زیر دار انتخاب می گردد و تار دو رویه بسته می شود و در حقیقت چله با پیشرفت کار بافت به دور تیر های سر دار و زیر دار می چرخد و قسمت بافته شده را به پشت دار می برد وچله های سفید را برای ادامه ی بافت به رو می آورند و جای بافنده همواره ثابت است. ب- چلکشی متقارن(ترکی): در این نوع چله کشی نیز تار دو رویه است و دار قالی را دور می زند وبنابراین دار به گونه ای باید نصب شود که نخ چله به سادگی آن را دور زند. برای چله کشی با اینگونه دارها ابتدا دو نخ را که به نام های (هاف) در بالا و (مهار) در پایین نامیده می شود به موازات هم و موازی سردارو زیر دار روی راست رو و چپ رو می بندند سپس دو نفر جهت چله کشی آماده می شوند، یکی در بالای دار و دیگری در پبیین آن می نشیند، نفر اول گلوله نخ چله را پس از محکم کردن بر زیر دار از روی نخ افقی اول (مهار) و زیر نخ افقی دوم( هاف) عبور داده و به طرف نفر دوم می اندازد و نفر دوم با گرفتن گلوله نخ و پس از پیچاندن آن به دور سردار با رعایت نظم و احتیاط گلوله را از روی نخ هاف و زیر نخ (مهار) به جنب همکارش رها می کنداین کار تا پایان چله کشی ادامه می یابد. نفرات چله کش نخ ها را باید با تنظیم فاصله و اصطحکام لازم به دور سر دار و زیر دار بپیچند زیرا در صورتی که کار آنها یکنواخت نباشد یا کمتر یا بیشتر از حد معمول نخ ها را شل یا سفت کار گذارند فرش پس از بافت دارای نواقصی مانند سره یا چین و چروک خواهد شد و رفع آنهبه آسانی امکان پذیر نیست. بنا براین عمل چله کشی یک دار باید در یک مرحله شروع و خاتمه یابد و در یک روز انجام شود تا تارها افت نکند و دو دستی ایجاد نشود. به هنگام چله کشی انجام دهنده ی این کار باید به نکات زیر توجه کند: الف- نکاتی که قبل از شروع باید به آن توجه کرد: 1- استحکام دار و قدرت تحمل آن با توجه به فشار قابل ملاحضه ای که تار ها بر دار وارد می سازند و می تواند در ازاء هر تار 1 تا 3 کیلو گرم باشد برسی و تائید گردد. 2- مشخص ساختن عرض و طول فرش مورد نظرتا از انجام کار اضافی جلو گیری شود و و برنامه ی کار به دقت انجام شود. 3- تعداد رجشمار تعیین گردد. 4- نخ مناسب با نقشه و طرح از لحاظ جنس نمره و لا انتخاب گردد و مقدار کافی در اختیار چله کش قرار گیرد. 5- دار از لحاظ استقرار آن و عمود بودن چوبهای سردار و زیر دار با چپ رو و راست رو وسایر قطعاتت آن بررسی گردد. ب) نکاتی که در ضمن چله کشی باید مورد توجه باشد: 1-کشش تارها در تمام مدت چله کشییک نواخت صورت گیرد. 2- در صورت اتمام نخ چله نخ جدید از هر جهت از جمله جنس، قطر، لا ،کشش و استقامت با نخ قبلی یکسان باشد. 3-توزیع نخ چله از لحاظ فاصله نخ ها در سردار و زیر دار یکنواخت صورت پذیرد. 4- تعداد تارها در دو نیمه راست و چپ کار یک اندازه باشد تا فشار تارهابر دستگاه به درستی تقسیم شود برای انجام حتمی این کار چله کش ها بر روی سردار و زیردار خطوطی مانند درجات خط کش می کشند یا میخ هایی می کوبند. 5- فاصله ی نخ چله در فرشهابرای بافت های مختلف به شرح زیر است: اول- در فرشهای تخت فاصله یک قطر نخ. دوم- در فرشهای نیم لول با فاصله یک قطر نخ با دوتقسیم. سوم- در فرشهای نیم لول جفت نما فاصله یک قطر ونیم نخ و دو تقسیم. چهارم- تمام لول بدون فاصله با دو تقسیم.

نوعی چله کشی می باشد و آن به این صورت است که چله در پشت دارنیز کشیده می شود این نوع چله کشی بر روی دارهای گردان صورت می گیرد و شرح آن ذیل عنوان ( چله کشی) آمده است.

چله گشی گلیم مانند چله کشی قالی اما بسیارساده تر انجام می شود و نحوه ی کار چنین است که: 1- فاصله ی تارها به میزان دو قطر نخ باشد. 2-تقسیمات چله ها برابر بوده و نخ فقط روی چوب هاف زیر و رو می گردد.

چله کشی ار دارهای ثابت که فقط در یک رو کشیده می شود.

یا ( چله دار)

یا (توبره) کیسه ای است که درویشان یا شکارچیان و مسافران با خود حمل می کنند و در آ توشه ی راه یا وسیله های کار خود را در آن می نهند. امروزه افرادی که در میادین و مراکز داد و ستد به کار مشغول اند و پول نقد رد و بدل می کنند آن را به کمر می بندند و در آن پول اعم از پشیز یا اسکنبس می نهند.جنس چنته ممکن است قالی یا گلیم باشد و همچون قالی یا گلیم بافته می گردد و همچون کیسه دوخته می شود.

بافتن چنته مانند بافتن قالی است مگر آنکه نوع و جنس آن از پلاس یا گلیم باشد که در آن صورت مانند این زیر انداز ها بافته می شود. پس از خاتمه بافتن چنته آن را دو تا کرده مانند کیسه به نحوی می دوزند که طرف بالای آن باز بماند و پشت قالی به طرف داخل کیسه دوخته شود. اطراف لبه ی چنته را دو تا کرده و می دوزند و آن را با قیطان رنگی در سه طرف دوخته شده تزیین می کنند و از جنس قالی یا گلیم برای آن بندی به میزان لازم می بافند.

یا ( کثیرالاضلاع) شکلی است محدود به یک خط منکسر مسدود. به عبارتی دیگر سطحی است از تقاطع چند خط به وجود می آید. هریک از خطوط مذکور یک ضلع نامیده می شود. چندضلعی را به تعداد ضلع های آن نام گذاری می کنند مثلا اگر پنج ضلع داشته باشد (پنج ضلعی) می گویند. چند ضلعی از جمله اشکال هندسی نقشمایه ی فرش است.

شانه ی آهنی دندانه داری که برای بافتن گلیم به کار می رود. دندانه های معدود چنگک بلند و با فاصله های زیادتر از شانه ی معمولی بر روی دسته نصب می گردد.

وسیله ای است به منظور بر طرف کردن ( سره) و ( سرکجی فرش) از آن استفاده می گردد. این وسیله مرکب از سه بخش است اول صفحه ای به ابعاد حدود 20 سانتی متر دارای میخ های بسیار است دوم صفحه ای به ابعاد 30 سانتی متر که در زیر آن نیز میخ های زیادی کوبیده شده سوم دسته ی اهرمی که این دو صفحه را با نیروی بسیار زیاد به هم نزدیک می کند. برای بر طرف سازی سره یا سرکجی، فرش را بر روی تخته ای می اندازند سپس صفحه ی جلوی چنگک را در قسمتی از فرش که باید کشیده شود به وسیله ی میخ های آن درگیر می سازند و صفحه بعدی چنگک را نیز به فرش دیگری یا تخته ای که محکم به زمین میخ شده درگیر می نمایند و با کشیدن اهرم به نحوی که دو صفحه به هم نزدیک شود قسمت سره دار فرش را صاف می کنند و آن را با گونیا تنظیم کرده با میخ به چوب زیر فرش محکم می سازند.

یا (مربع)

یا (مربع)

یکی از مراکز فرشبافی ایران به ویژه نوع ایلیاتی و عشایری و روستایی آن که شامل طرح های هندسی و ذهنی است و در این جهت سابقه ای بس طولانی دارد. استان چهار محال بختیاری خصوصا در منطقه ی ایل نشین بختیاری، اعم از ییلاق یا قشلاق این ایل و شاخه های مختلف آن است. این استان که در جنوب غربی ایران قرار دارد و محدود است از شمال و مشرق به اصفهان، از جنوب به کهکیلیویه و از شمال غربی به ایذه در ناحیه ای کوهستانی واقع شده است. بافتن فرش به ویژه نوع کوچک پارچه ی آن بین افراد این ایل مخصوصا زنان و دختران همچون سایر ابلات ایران متداول است و بخش مهمی از اوقات فراغت حتی مردان ایل را به خود اختصاص می دهد. پشم ماده ی اولیه و بسیار مهم در فرشبافی است که به وفور از گوسفندان محلی به دست می آید و همواره در دسترس است و همین امر از عوامل مهم در تشویق عشایر بختیاری در گرایش هنر و صنعت فرشبافی می باشد. مختصاب فرش و فرشبافی ایلات و عشایر بختیاری ذیل عنوان ( طرح بختیاری )آمده است.

چوب بین تار های قالی اصطلاحی است رایج در باغ سیاه.

درختی است دارای انواع گوناگون، بهترین نوع این چوب از لحاظ غنی بودن رنگ گونه ای است که در کوبا می روید. ماده رنگی آن بیشتر برای زمینه های مشکی همراه با (بقم بنفش) جهت ابریشم با دندانه آهن و برای پشم با دندانه ی کروم استفاده می شود.ثبات رنگی آن در برابر شستو شو با آب خالص خوب و در برابر نورر متوسط است. اسیدسولفوریک غلیظ رنگ آن را کم کم قهوه ای می کند و اسید کلریدریک برآن اثری ندارد اسید نیتریک غلیظ نیز آن را تقریبا تیره تر می کند. سود نیز با غظلت مختلف تاثیرات مختلفی روی آن دارد. رنگ این چوب را تقریبا با کلیه دندانه ها می توان به خوبی عمل نمود و به کاربرد. ابتداد چوب را می جوشاندد سپس محلول را صاف کرده آن را در رنگرزی به کار می برند، محلول پس بز سرد شدن تولید رسوب می کند و به این لحاظ ممکن است به هنگام رنگرزی تولید اشکال نماید. دندانه ی مس رنگ چوب زرد را کدر و دندانه ی زاج سفید در محلول آن تولید رسوب زرد می نماید.

یا ( بقم قرمز ) که چوب برزیل نیز نامیده می شود. این چوب داری انواع و اقسام با رنگهای قرمز مختلف است.

چوب نازکی است در بالای زیر انداز نصب می شود و چله قبل از چرخیدن به دور دار یکبار و بعد از آن نیز یکبار این چوب را دور میزند به این ترتیب در پایان کار بافت فرش با کشیدن چوب گلیمه از داخل تارها چله آزاد می گردد و فرش بدون تغییر وضعیت زیر دار بریده می شود.

ریشه ی ( آشنان) که آن را برای خشک کردن و کوبیده و نرم می کنند و در شستن ظروف و پارچه و فرش به کار می برند.آن را در خراسان (بیخ ) و در برخی نفاط از جمله آذربایجان ( چوغان) نیز می گویند.

یا (چوخه)

نوعی لباس چوپانی خشن و بدون آستین و دوخت است که از پشم می بافندو چو پانان به عنوان زیر انداز نیز از آن استفاده می کنند. این لباس در چهار فصل مورد استفاده قرار می گیرد.

شیشی است مضراب مانند حلاجان به هنگام کار بزه کمان حلاجی می زنند. آن را مشته نیز می نامند و در باختران و نواحی آن از چوب (کی کم) می تراشند. وزن چک معمولا از یک کیلو بیشتر است.

نوشته ای است به موجب آن صادر کنند تمام یا قسمتی از وجوهی را که نزد بانک دارد مسترد یا به دیگری واگذار می کند. چک در وجه معین یا به حواله کرد و با ذکر تاریخ و تعیین مبلغ صادر می شود. به موجب مادهه ی 31 قانون تجارت 1311 خ (چک نوشته ای است که به موجب آن صادر کننده وجوهی را که نزد محال علیه دارد کلا یا بعضا مستردد یا به دیگری واگذار میکند.)

یا ( چرخچه)

یا ( گره، چین فرش)

یا ( پشم بهاره)

یا ( پشم پائیزه)

یا ( رج باف جفت) و آن نوعی بافت است که به هر دو رج بافت ( گره زدن) یک پود ضخیم رد کنند.

فرش بر اثر عدم دقت در مراحل مختلف بافت و بهره برداری از آن از جمله موارد زیر چین خوردگی پیدا می کنند معیوب می شوند. 1- یک نواخت نبودن چله کشی و شل و سفت بستن تارها. 2- دو دست بودن بافت فرش. 3-عدم مراقبت از فرش در زمان بهره برداری و قرار گرفتن فرش در زیر فشار اشیا 4- افتادن یکی از ابزار کار به داخل صفحات تار. 5- سنگینی و کشش پیش از حد در یک قسمت یا تا شدن آن برای یک مدت طولانی. این عیب به طور موقت به وسیله ی دار کشی رفع می شود اما بعد از مدتی دوباره خود نمایی می کند.

نوعی بافت فرش است به این گونه که یک ردیف بافت گره و یک ردیف پود گذاری مرتبا تکرار می گردد و روی هم قرار می گیرد.

نوعی بافتن فرش می باشد و آن چنین است که پس از هر ردیف گره زدن( بافت) سه ردیف پود گذاری می شود. دو ردیف پود ضخیم و یک ردیف پود نازک به کار می رود.

هر ردیف افقی گره یا بافت قالی که پود بر آن استقرار یابد.

چین یک کشور آسیای است که کشاورزی و دامداری کارعمده مردم چین است و این مردم به ویژه در نواحی کوهستانی با توجه به فراوانی مواد اولیه و الیاف در کنار کار کشاورزی به بافتن فرش اشتغال دارند. قدمت فرش بافی در چین مشخص نمی باشد وقتی مارکوپولو در سال(1271 تا 1294 میلادی) در دربار (قوی لاخان) میزیسته از صنعت فرش چین سخنی به میان نیاورده است. اما با توجه به علاقه ی مردم به صنایع دستی و سنت نشستن بر زمین ایشان ایجاب می نماید که در فرش بافی سابقه ی طولانی داشته باشند. هنر و صنعت فرش امروزه در چین به عنوان پدیده ای مردمی تحت کارگاه های بزرگ و کوچک رواج دارد. دولت در کلیه ی مراحل تولید این دست باف نظارت مستقیم دارد و برای فرش بستانداردهای را تعیین نموده است.در چین پنبه و ابریشم به وفور پیدا می شود و از ابریشم در تولید فرش استفاده ی شایانی می نمایند و فرش های درشت باف ابریشمی تا 28 رج نیز تولید می کنند . رنگرزی آنها اغلب شیمیای است. طرح ها و نقشهای متنوعی دارند که اغلب برگرفته از آداب و سنن آنهاس و اثر نقاشی چین در طرح فرشها مشهود است. این طرح ها اغلب تلفیقی سنتی بوده با نقش های سه بعدی و نقشهای از حیوانات خیالی و حقیقی بافته شده است. صادرات فرش چین از اوایل قرن بیستم و بعد از جنگ جهانی اول آغاز شد.یکی از ابتکارات در فرش چین تعیین نام و علایم سنتی مشخص برای فرش هر منطقه است که باعث می شود تا بافنده برای بالا بردن کیفیت فرش بکوشد تا باعث خوشنامی دیار خود شود.ابعاد فرشهای چین اکثرا به شرح زیر است: قالی 2/75* 1/83 تا 5/49* 3/66 متر و قالیچه از0/91 *0/61 تا 2/44* 1/52 متر قالی های گرد و بیضی و سایر اشکال را نیز می بافند.رجشمار در فرشهای معمولی چین 20 و در فرش های صادراتی از 26 تا 50 می باشد. گره نامتقارن وبافت درشت با پرزهای بلند دارند .

قسمتی است از طرف فرش که وسیله خطوط مستقیم از بخش میانی (متن،زمینه) آن جدا می گردد. و مانند قابی نقش ونگار زیبایی متن را در می گیرد.حاشیه در فرش دارای مفهوم و اهمیت پی برده و به خلق آن دست زده اند.تعداد حاشیه فرش،حتی باریک و پهن بودن آن محدودیتی ندارد، اما معمولا در صورت تعدد حاشیه میانی پهن تر انتخاب می گردد. ممکن است فرش اصولا بدون حاشیه بافته شود که در آن صورت آن را حاشیه (سرخود) یا (حاشیه درباری) نامند. در این گونه فرشها حاشیه جز متن در می آید و متن را (مداخل) گویند.بعضی از طراحان علاوه بر حاشیه چهار طرف فرش یک یا چند حاشیه ی تکراری نیز بر آن می فزایند که ممکن است در چهار طرف یا دو طرف داخل متن و به قرینه یا غیر قرینه قرار گیرد.تناسب طرح و نقش وسایرخصوصیات حاشیه و متن از اهمیت خاصی بر خوردار اس، همین تناسب یکی از وجه های مشخصه تفاوت فرش ایران با فرش دیگرکشور هاست. پهنای حاشیه قالی متغییر است و رنگ های حاشیه و متن تحت تاثیر یکدیگرند.

انواع حاشیه ی فرش دست باف ایران به شرح زیر است: 1- از لحاظ وسعت و محل قرار گرفتن الف- (حاشیه ی پهن) حاشیه ی اصلی یا مادرنامیده می شود. ب- (حاشیه ی باریک) که در اطراف حاشیه ی پهن است. پ- حاشیه ی باریک بیرونی: حاشیه ی باریک کناری فرش. ت- حاشیه ی باریک درونی: (داخلی) که نسبت به حاشیه ی پهن به طرف زمینه قرار میگیرد. 2- از جهت تعداد و تقارن الف- حاشیه سه نواره متقارن: که ساده ترین حاشیه فرش می باشد و حاشیه ی میانی پهن تر از حاشیه ی اطراف است. ب- حاشیه پیش از سه نوار متقارن:این نوع معمولا 5 تا 9 حاشیه دارد و بیشتر در فرش های اراک و ساروق و خراسان و کاشان و آذربایجان بافته می شود و در هر تعداد حاشیه ی میانی پهن تر است. پ- حاشیه ی غیر متقارن : در آن تقارن وجود ندارد. 3- از لحاظ تکرار حاشیه: الف- حاشیه ی ساده و معمولی:که از چهار طرف قالی به صورت عادی بافته می شود که در فرش های سراسر ایران معمول است. ب- حاشیه ی تکراری: حاشیه به گونه های مختلف تکرار می گردد.

طراحان فرش در این اثر هنری که سطحی محدود و مشخص دارد هیچ نقطه و زاویه ای را خالی و بدون نقش رها نمی کنند یا اگر نقشی را بر آن استوار می سازند بیهوده و بی معنی نیست. هر نقش نشانی از آمیزشی در جهان هستی است. حاشیه ی فرش به عنوان یکی از اجزاء مهم دارای طرح های گونگون است. و این طرحها هر یک معنای خاص دارند.حاشیه برای محدود کردن وجلوه دادن به زمینه ی فرش. زمینه را محدود می سازد و همچون حساری در اطراف آن می ایستد و طرح و رنگزمینه را جلوه می دهد و و فرش را چون تابلویی زیبا به بیننده پیش کش می کند.

در فرشبافی ایرانیان معمولا حاشیه های فرش از لحاظ نقش و رنگ و ابعاد با یکدیگر و زمینه در ارتباط هستند. این ارتباط که بیشتر در زمینه و حاشیه ی پهن و زمینه مشاهده می گردد نه از جهت تبعیت کامل حاشیه از متن می باشد بلکه به هر حال تناسب و هماهنگی این دومورد نظر بوده. (حاشیه باریک فرش) از تعدادی خطوط یا گلهای تکراری و ریز تشکیل شده و نقش مهمی ندارد اما حاشیه ی پهن دارای نقش های است که برخی نیز معروف هستند. نقش مایه حاشیه ها در فرش های ایرانی عبارتند از: 1- خط به صورت شکسته هندسی یا منحنی و گردان. 2- سطح و حجم هندسی یا غیر هندسی. 3- غنچه، گل با شاخه یا بدون شاخه با ابعاد و رنگ های حقیقی یا خیالی . 4- شاخه و شاخه پیچ ها خوابیده یا ایستاده، ساده یا تزیین یافته با ابعاد و رنگ های اصلی یا غیر واقعی، سالم یا شکسته و خمیده. 5- انواع برگ به صورت ساده و تجرید یافته یا به همراه شاخه پیچ ها ثابت یا در حال حرکت و از زاویه دید های گوناگون. 6- دسته گلها که به صورت انفرادی تکرار می گردد یا یک در میان با سایر نقش ها تزیین می یابد. 7- درخت ها و بوته ها مانند سرو، چنار، بید مجنون وگلسرخ. 8-پرندگان در میان انبوه درختان و شاخه ها ، تک یا جفت. 9- حیوانات مانند شیر، اسب، سگ، شغال، لاک پشت، قوچ، میش و غیره. 10- اجسام که به صورت و وسایل زندگیو آلات جنگی در اطراف بافنده ها وجود داشته. این نقش مایه ها در حاشیه ی فرش به گونه ای انفرادی و تجرید بافته یا تزیین و ترکیب شده با سایر نقوش بافته می شود.

برخی از انواع حاشیه های بافته شده در ایران عبارتند از: 1- حاشیه پهن سه گل تکراری 2- حاشیه پهن معروف به سماوری ازفرش های اراک و ساروق 3- حاشیه ی اسلیمی خمره ای سر و ته معمولا در حاشیه های اصل هرسین. 4- طرح شکسته با ستاره های هشت گوش. 5- حاشیه ی متداول کردستان به ویژه بیجار که در کردستان نیز بافته می شود. 6- نقش تاک و گل در قالی های شیراز. 7- حاشیه ی اول فرشهای روستای و ایلیاتی نواحی فارس. 8-حاشیه ی خطوط شکسته ی روستای همدان به ویژه شهرهای همدان. 9-طرح بته جقه یا مروارید بدون نقش تاک یا پیچک. 10- حاشیه عمومی ایلات فارس. 11- تاک پیچان در قالی های کردی. 12- حاشیه باریک هندسی با گل و برگ شکسته در ناحییه ی همدان و کردستان. 13- حاشیه باریک متداول کلیه ی مناطق ایران. 14- حاشیه باریک متداول در ناحیه ی خراسان. 15- طرح تاک و گل های سرخ در فرش هراتی. 16-حاشیه باریک جوشقان. 17- بته چقه در قالی های سراوان. 18- حاشیه ی باریک خطوط شکسته قفقازی از قره باغ در ورامین با گره نامتقارن. 19- حاشیه ی باریک هندسی اصل از گرجستان. 20- حاشیه ی نقوش اسلیمی ماری متداول در آذربایجان و فارس. 21- حاشیه ی کوچک لواری متداول در اغلب نقاط ایران به ویژه آذرایجان. 22- حاشیه ی کوچک هراتی متداول در فرش های خراسان و اطراف. 23- حاشیه های متداول دهان اژدری و گل متداول اطراف شیراز و مشهد. 24- حاشیه ی لاک پشتی.

یا (لوار) حاشیه ی ساده ای است که دور تا دور قالی بافته می شود. این حاشیه در طرف مجاور شیرازه و در بالا و پایین در مجاور گلیم باف قرار دارد.

یا ( حاشیه ی پهن)

نوار کم عرضی و متعدد که در اطراف حاشیه ی پهن قرار دارد و آن را در بر می گیرد. این حاشیه نقش ویژه ای ندارد و خلاصه شده حاشیه ی پهن است اما به هرحال طرح و رنگ زمینه و گلها و خطوط آن با حاشیه اصلی ونیز متن فرش هماهنگی دارد و به جهت سادگی و یک نواختی تاثیر کلی در شناخت دقیق بافتگاه فرش ندارد.

یا (حاشیه ی اصلی) که کناره فرش و در میان تعدادی حاشیه های باریک قرار گرفته و در مجموع حاشیه فرش را می سازند. نقش حاشیه پهن با استفاده ازنقشمایه های معمول در فرش و به صورت هندسی یا اسلیمی ترسیم می گردد.این حاشیه دارای طرح و نقش و رنگ آمیزی هم آهنگ با متن فرش است ودر قالیهای بافت هر محل دارای ویژگی های است که خود از جمله نشانه های شناسایی بافتگاه فرش است.در این قسمت است که برخی از اطلاعات مربوط به فرش بافته می شود.قسمتی از این بافته ها به شرح زیر است: 1- نام بافنده.2- نام سفارش دهنده.3-تاریخ بافت.4- محل بافت. 5- محل مورد استفاده.6- اشعار یا جملات قصاری از بزرگان. بهترین نمونه های این فرش ها ( قالی مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی) معروف به قالی اردبیل است که اینک یک تخته آن در (موزه ویکتوریا و آلبرت) لندن نگهداری می شود.

تذهیب از نظر لغوی یعنی (زر اندود کردن و طلا کاری) است. اما در فرش نقشمایه ای است به صورت چند ضلعی ها بویژه کشیده و مستطیل که معمولا در آن با خطوط یا سایر نقشمایه ها تزیین می یابد. طراحی حاشیه ی قالی اغلب الهام گرفته از تذهیب کاری است و در زمان گذشته نقاشانی حاشیه ی قالی را تنظیم می کردند که از ر تذهیب هم می کرده اند.

تکرار حاشیه ی فرش در چهار ضلع در داخل زمینه آن برای یک بار یا به دفعات در یک طرف یا دو، سه و چهار طرف فرش.

یا (حاشیه سرخود)